Read the English version here.
Hoàng Sùng (1926–2018) là một trường hợp đặc biệt, vừa là đạo diễn điện ảnh, cán bộ công tác tuyên truyền và họa sỹ với di sản “chợ Sùng” có sức ảnh hưởng sâu rộng trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam nửa sau thế kỷ 20. Xuyên suốt các thực hành của mình trên đa chất liệu từ tranh lụa, màu nước đến sơn mài, ông đều cho thấy tư duy nhất quán trong cách tiếp cận hiện thực. Một mặt, ông cân bằng nội dung giữa yếu tố giản dị với ghi chép xã hội mang chiều sâu văn hóa. Mặt khác, không lậm vào phô trương kỹ thuật, cách Hoàng Sùng dựng cảnh, tổ chức đám đông và điều tiết không gian bằng tư duy hình và màu mang ảnh hưởng giao thoa giữa cả hai địa hạt mà ông dành gần như nửa đời mình để cống hiến.
HỘI HỌA NHƯ MỘT LƯU TRỮ VĂN HÓA
Trong thực hành nghệ thuật của Hoàng Sùng, ông hiếm khi lựa chọn đề tài gai góc hay kịch tính mà lặng lẽ đi vào những lát cắt mộc mạc, dân dã trong đời sống như một tiến trình tự nhiên của sự chiêm nghiệm và bóc tách hiện thực. Cụ thể, từ những năm 1960 đến giữa thập niên 80, ông thường xuyên khai thác hình ảnh thiếu nữ nông thôn Bắc Bộ. Đa phần họ đều là những người ông đã có cơ duyên gặp gỡ khi còn công tác tại các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc như Vĩnh Yên và Phú Thọ. Dưới ngòi bút của mình, Hoàng Sùng đã đặc tả không chỉ hình ảnh những người con gái vùng cao trong trang phục truyền thống của người đồng bào mà còn cả thiếu nữ thị thành mặc áo dài với sự gần gũi, tối giản hóa chi tiết hoa mỹ để hướng tới tính chân xác của khoảnh khắc đời thường. Bên cạnh đề tài chân dung, giai đoạn này Hoàng Sùng còn sáng tác tranh phong cảnh, ghi lại vẻ đẹp của những làng chài hay miền núi mà ông có duyên lui tới trong quá trình làm việc. Giai đoạn này, hầu hết các tác phẩm đều được thực hiện bằng màu nước trên lụa, điểm xuyết một số tác phẩm sơn dầu hoặc phấn màu trên giấy.


Từ nửa sau thập niên 80, Hoàng Sùng chuyển sang cấu trúc không gian phức tạp hơn, tập trung với đề tài cảnh chợ và được đón nhận rộng rãi khắp trong và ngoài nước. Ông sáng tác với sơn mài và say mê không khí tấp nập bán buôn, trao đổi hàng hóa ở khắp mọi nơi từ chợ Mía (Sơn Tây), chợ Đầm Hồng (Hà Nội) cho đến những vùng viễn biên như Bắc Hà (Lào Cai), Phong Thổ (Lai Châu). Mỗi tác phẩm, vượt qua giới hạn mô tả không gian giao thương, trở thành nét văn hóa đặc trưng của một vùng miền, chan chứa ký ức tập thể của nhiều thế hệ người Việt. Với chất liệu sơn mài, ông cũng thường xuyên vẽ về cảnh đi lễ chùa, ven hồ ở đô thị hay đám cưới trên miền núi. Thái độ nghệ thuật bám sát vào cuộc sống giản dị và mạch ngầm văn hóa này chính là cách Hoàng Sùng xác lập cho mình một lối đi riêng biệt – lặng lẽ và chân phương.


TƯ DUY ĐIỆN ẢNH TRONG DỰNG CẢNH
Tháng 4 năm 1960, Hoàng Sùng từng được nhà nước cử đi Liên Xô học chuyên ngành đạo diễn tại trường điện ảnh Matxcova. Sau khi tu nghiệp về nước, ông dành gần một thập niên hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh và để lại nhiều tác phẩm đặc sắc như phim “Pháo đài xanh”, “Khặm Phạ – Nàng Ngà”, “Cứu tàu” hay phim hoạt hình “Giấc mơ hoa”. Đến năm 1972, ông được điều động sang công tác quản lý và sáng tác phục vụ cho truyền hình. Những khúc quanh này chính là môi trường thúc đẩy cách Hoàng Sùng tiếp cận mặt phẳng vẽ như một trường thị giác động, đan cài cả tư duy dàn dựng của điện ảnh lẫn cấu trúc và hình khối trong hội họa. Có 2 yếu tố then chốt minh chứng cho luận điểm này: cách sắp xếp bố cục đám đông và đồng hiện nhiều tuyến thời gian trên cùng một mặt phẳng.
Trước hết, thủ pháp tổ chức bố cục đám đông không chỉ diễn ra trên một mà được Hoàng Sùng vận dụng thuần thục, nhất quán với nhiều tác phẩm và đa bối cảnh. Có thể liệt kê ra những ví dụ tiêu biểu như “Chợ Phùng” (1991), “Đám cưới người Dao đỏ” (1992), “Chợ Quê” (1994), “Chợ Phong Thổ 1” (1996), “Hồ Thiền Quang” (2001), “Hát Xẩm” (2001), v.v. Tính riêng với bức “Chợ Phùng”, số lượng nhân vật lên tới khoảng 70 người hoặc trong tác phẩm “Chợ ven đô” (2000) đã chứa tới xấp xỉ 60 người ở nhiều lứa tuổi. Không để đám đông rơi vào tình trạng hỗn loạn, Hoàng Sùng thường xuyên thiết lập một trật tự đa tiêu điểm. Ông dàn cảnh khéo và có tính toán để mỗi nhóm nhân vật đóng vai trò như một phân cảnh độc lập nhưng vẫn liên kết với nhau bằng những chi tiết nhỏ và nhịp điệu thị giác xuyên suốt, từ đó tạo nên tính tự sự gần với ngôn ngữ điện ảnh. Đơn cử, trong tác phẩm “Chợ ven đê sông Hồng” (1993), bên cạnh phong cảnh làng quê Bắc Bộ yên bình là hàng loạt hoạt cảnh đan xen: hàng bán cua cá, gánh trái cây, lán cắt tóc, người đội thúng trở về sau buổi chợ hay những người lái thuyền xuôi theo dòng nước. Hoàng Sùng đặc tả số lượng nhân vật lớn song tổng thể tranh vẫn giữ được sự khoáng đạt và cân bằng giữa đại cảnh với các cụm sinh hoạt đời thường.


Tiếp theo cần kể tới tính hiện đại của Hoàng Sùng trong với tư duy chồng hình đa chiều. Minh chứng rõ nét nhất nằm ở tác phẩm “Tổ quốc tôi” (1998). Về trục dọc, ở bức vẽ này, họa sỹ không chỉ kết hợp luật xa gần mà còn tổ chức tác phẩm thành ba tầng không gian biểu đạt. Tầng dưới cùng là căn cốt, ẩn dụ cho di sản; tầng giữa là vận động của đời sống trong thực tại; và tầng trên cùng là viễn cảnh tương lai. Ông khái quát tiến trình đất nước chuyển mình theo vận động của thời gian, đồng hiện các giai đoạn trên cùng một bề mặt mạch lạc không đứt gãy. Mặt khác, xét về trục ngang, mỗi tầng ông đều đi sâu vào tính đa dạng của chủ thể. Cách tiếp cận này chính là điểm giao thoa với kỹ thuật dựng phim chồng xếp để tạo ra ý nghĩa mới, nơi mỗi khung hình vượt thoát khỏi giá trị biểu đạt đơn lẻ.

KHOẢNG XANH ĐIỀU TIẾT THỊ GIÁC
Xét riêng với sơn mài, phải đến giai đoạn nghỉ hưu Hoàng Sùng mới thực sự có điều kiện dành toàn bộ thời gian để đào sâu nghiên cứu và thực hành chất liệu này. Ông vận dụng nhuần nhuyễn bảng màu truyền thống gồm sơn son, son trai, then, cánh gián, vàng và bạc. Thêm vào đó, ông đẩy mạnh việc sử dụng những mảng màu lạnh thiên xanh lam và xanh lục như một cách điều tiết nhịp điệu thị giác nhằm cân bằng cảm quan tổng thể. Hai gam xanh này xuất hiện lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm và gần như trở thành dấu ấn riêng trong hòa sắc sơn mài của họa sỹ Hoàng Sùng. Chúng vừa hiện diện trên trang phục nhân vật nhằm gia tăng tính kết nối liên tục giữa các mảng miếng, vừa được đẩy lùi về sau làm nền tảng tạo độ tập trung cho tiền cảnh. Chính cách dụng màu này giúp tranh ông duy trì được sự hài hòa giữa độ sâu vật chất đặc trưng của sơn mài với cảm giác tấp nập của không gian và chuyển động không ngừng của đời sống.
Kết hợp nhiều hoạt cảnh gần gũi với cấu trúc không gian giàu tính tự sự, Hoàng Sùng đã lưu lại trong hội họa của mình những thước phim thấm đẫm bản sắc văn hóa Việt ở mọi nẻo đường, bất kể làng quê hay phố thị qua nhiều thập kỷ. Từ đó, ông định hình cho mình một vị trí riêng biệt trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại.


Thực hiện: Tâm Phạm
Biên dịch: Art Nation

