Chia đôi một mối tơ vò

Chia đôi một mối tơ vò

Vinh Phú Phạm là nghệ sỹ, nhà phê bình văn hóa người Mỹ gốc Việt và Trợ lý Giáo sư ngành Văn học Thế giới tại Trường Trung học Cao đẳng Sớm Bard tại Queens (Mỹ). Bài tiểu luận của anh chất vấn sự lên ngôi của ngôn ngữ chuyên ngành rườm rà thường xuất hiện trong các triển lãm nghệ thuật, và ủng hộ lối tiếp cận giàu cảm hứng hơn dành cho văn bản giám tuyển.

Read the English version here.

Trong thời gian thực hiện luận án tiến sỹ tại Đại học Cornell, tôi đã làm trợ giảng cho hai nghệ sỹ chuyên nghiệp tại New York trong một học kỳ. Khóa học là một khảo sát nhập môn về nghệ thuật đương đại Mỹ rất được ưa chuộng, với sinh viên đến từ khắp nơi trên thế giới. Như thường lệ đối với các khóa học loại này, mỗi tuần sẽ có một diễn giả khách mời, và nhiệm vụ của tôi không chỉ là giúp thiết lập và điều phối các cuộc thảo luận, mà còn đặt ra những câu hỏi gợi mở, để sinh viên trẻ có thể học cách tiếp cận và giao tiếp với các nghệ sỹ đang hoạt động trong lĩnh vực này. Bên cạnh các mối quan hệ chuyên môn, mục đích của những cuộc gặp gỡ này còn là để chuẩn bị cho những nghệ sỹ trẻ triển vọng một tương lai mà trong đó, họ có thể phải chịu sự soi xét đối với những tác phẩm họ tạo ra, lẫn cả cách họ phản hồi trước các câu hỏi và lời phê bình ấy.

Trong một buổi học, một nghệ sỹ (tôi sẽ không nêu tên) nói rằng họ đã được truyền cảm hứng sau khi đọc Immanuel Kant và Gilles Deleuze, và tác phẩm của họ phản ánh cách hiểu cụ thể các ghi chép của những triết gia ấy. Là người đã dành khá nhiều thời gian nghiên cứu lý thuyết phê bình và triết học lục địa, trong đó cả hai cái tên này đều là những đại thụ, tôi ngay lập tức bị thu hút nhưng cũng hoài nghi vì tác phẩm, ít nhất là đối với tôi, vẫn hay như vậy mà không cần lời giải thích đó. Hơn nữa, khi nghe nghệ sỹ nói nhiều hơn về việc họ được truyền cảm hứng từ hai nhà tư tưởng đó, tôi thực sự bắt đầu nghi ngờ liệu họ có thực sự hiểu những gì các văn bản đó nói hay không, hoặc tác phẩm của họ đang đối thoại như thế nào với các tác giả đó. Vì lúc đó tôi còn trẻ và háo hức chứng tỏ bản thân, và coi đây là một khoảnh khắc mang tính sư phạm, tôi nhanh chóng đặt ra một loạt câu hỏi để chất vấn nghệ sỹ, người sau đó thừa nhận rằng họ “thực sự không đọc văn bản”. Họ xấu hổ, và tôi đã dành phần thắng về lý lẽ.

Chia đôi một mối tơ vò
Phòng Lớn tại Nhà Somerset biến đổi các cơ chế hoạt động nghệ thuật trong bối cảnh rộng lớn hơn – thế giới giải trí.
Thomas Rowlandson và Augustus Charles Pugin, Phòng Triển lãm, nhà Somerset từ tạp chí “Kho tàng của Ackermann” (1808), khắc axit, cọ và màu nước trên giấy, 24,7 × 29 cm. Hamill và Barker quyên tặng. Ảnh: Cơ quan Lưu trữ Viện Smithsonian.

Theo một cách nào đó, tôi cảm thấy sự hoài nghi của mình là có cơ sở vì đã dồn ép – có lẽ là áp đặt học thuật – ai đó để họ công khai thừa nhận rằng họ đã không làm tròn trách nhiệm tìm hiểu các văn bản cốt lõi, và tôi cũng cảm thấy tự hào khi chứng minh cho sinh viên thấy tại sao họ nên giữ mọi thứ trung thực và thực chất. Giờ đây, khi đã già dặn và khôn ngoan hơn, tôi nhận ra rằng đó có lẽ không phải là cách tiếp cận tốt nhất, cả về mặt chuyên môn lẫn với tư cách là một người trưởng thành tử tế. Tôi và nghệ sỹ đó đã trở thành bạn khá thân, nhưng cảm giác hoài nghi ấy vẫn luôn theo tôi đối với mọi tác phẩm nghệ thuật, cuộc phỏng vấn và bài viết giới thiệu của các nghệ sỹ.

Từ New York đến Berlin, TP. HCM và khắp mọi nơi khác, dường như ngày càng phổ biến việc các nghệ sỹ dựa vào các lý thuyết hoặc “nghiên cứu” bên ngoài để giải thích tác phẩm của mình, mà trên thực tế lại có phần tách rời khỏi tác phẩm. Thêm vào đó, các bài viết giới thiệu đi kèm với các triển lãm này mang hình thức tựa như những luận văn thạc sỹ mỹ thuật hoặc tuyên ngôn, chứa đầy những thuật ngữ và khái niệm triết học hơn mức cần thiết. Trong mùa hè năm 2025, tôi đã tham dự một số buổi khai mạc triển lãm ở cả New York và TP. HCM, nơi các bài viết giới thiệu không chỉ chứa đầy tên tuổi của các nhà triết học phương Tây mà còn dài đến vài trang. Một số người coi văn bản trên tường tự bản thân nó cũng là nghệ thuật – và nghệ thuật ấy đang dần biến mất trong thời đại kỹ thuật số – nhưng điều này lại có vẻ không đúng khi xét đến hầu hết các không gian nghệ thuật khác.¹ Trên thực tế thì ngược lại mới đúng, và những gì được chọn để nói ra đã trở thành cơ sở cho các tranh luận về quyền lực văn hóa.²

Chia đôi một mối tơ vò
Phòng Nhiếp ảnh thuộc Bảo tàng Quốc gia Hoa Kỳ (1930), Triển lãm kỷ niệm 100 năm Smithsonian, Tòa nhà Lịch sử Tự nhiên, ảnh đen trắng, 20,3 x 25,4 cm. Ảnh: Cơ quan Lưu trữ Viện Smithsonian, mã lưu trữ Hồ sơ 95, Hộp 44A, Thư mục 18, Ảnh số SIA_000095_B44A_F18_014.

Trong một bài phê bình nổi tiếng khác, diva làng nghệ thuật Aruna D’Souza đã nhận xét về thời gian của mình tại Triển lãm Lưỡng niên São Paulo lần thứ 36 như sau “Có sáu ‘chương” trong triển lãm, mỗi ‘chương’ lại đi cùng vài văn bản tổng hợp chứa thông tin chi tiết về từng tác phẩm, được dán trên các cột đá hoặc vách ngăn, tổng lên đến 500 từ cho mỗi nghệ sỹ. Nhân với 125 nghệ sỹ, đó là 62.500 từ – dài hơn cả hai cuốn sách gần đây nhất của tôi cộng lại.”³ Nói rất mệt mỏi là còn nói giảm nói tránh. Từ bao giờ mà phần chú thích trên tường lại trở nên dài dòng đến vậy? Và những yếu tố nào đã dẫn đến hiện tượng này trong thời gian gần đây?

Phần khiến tôi lo ngại không chỉ đơn thuần là mức độ tự soi xét của các nghệ sỹ hay những giám tuyển họ làm việc cùng, mà còn là hiện trạng khó chịu hơn khi những lời giải thích tác phẩm đầy thuật ngữ vốn đóng vai trò như một điểm neo phụ trợ giờ đây biến thành một phần của tác phẩm và cạnh tranh sự chú ý với chính tác phẩm ấy. Có lẽ đây là triệu chứng của một thị trường nghệ thuật ngày càng khắt khe, đòi hỏi “ngôn ngữ nghệ thuật” cao siêu hơn, nơi một số nghệ sỹ cảm thấy việc đưa ra những lời lẽ hoa mỹ để chứng minh đẳng cấp của mình không chỉ là điều cần làm mà còn như một nghĩa vụ bắt buộc. Nhưng, vậy thì tại sao các giám tuyển và nhà tổ chức bảo tàng cũng cảm thấy cần phải tham gia vào công cuộc trường kỳ “nặng nề hóa” trải nghiệm triển lãm này? Theo nghệ sỹ kiêm giám tuyển Paul O’Neil, vào những năm 1980, các triển lãm nhóm quy mô lớn và các liên hoan nghệ thuật đã bắt đầu định nghĩa lại công tác giám tuyển từ việc quản lý nghệ thuật đơn thuần thành một hoạt động lấy giám tuyển làm trung tâm, và đến những năm 1990, ranh giới giữa nghệ sỹ và giám tuyển đã trở nên mờ nhạt.⁴ Đối với giám tuyển kiêm nhà văn Ingrid Schaffner, phần văn bản trên tường  “đã trở thành một thứ cần thiết tẻ nhạt – giống như giấy dán tường – bị xem nhẹ ngay cả bởi những giám tuyển viết ra”, và do đó, bà cảnh báo, “có thể và nên được tiếp cận một cách chiến lược và sáng tạo – hoặc không nên sử dụng chút nào. Văn bản trên tường dở, thì là viết dở vậy thôi, đơn giản là dở.”⁵ Một lời cảnh báo rất trực diện.

Chia đôi một mối tơ vò
Cuối tuần khai mạc tại Biennale Matter of Art năm 2026, thủ đô Praha và thành phố Pardubice, 11–14.06.2026. Ảnh: Katarína Hudačinová.

Có lẽ tôi hơi cổ hủ, nhưng ngay cả với tư cách là một nhà giáo dục, tôi thấy lập luận của nhà phê bình quá cố Peter Schjeldahl về niềm vui giản dị khi tiếp xúc với nghệ thuật được viết cách đây hơn hai thập kỷ khá thuyết phục, và chắc chắn tốt hơn “tinh thần giáo dục phi thẩm mỹ”, thứ “làm tiêu hao năng lượng tinh thần mà không có kết quả rõ ràng”.⁶ Và dù tôi không phủ nhận nghệ thuật giám tuyển đã thay đổi và cải thiện hiểu biết của chúng ta về nơi chốn và bối cảnh, thì đâu là điều ta mất đi trong những trải nghiệm giám tuyển quá mực cầu kỳ ấy? Ngày nay, danh xưng giám tuyển đã trở nên khá phổ biến ở Việt Nam, nhưng điều thường xuất hiện từ những “giám tuyển” này lại là mong muốn hòa tan và được nhận diện giữa các xu hướng lớn hơn của nghệ thuật thế giới. Nhưng như hầu hết những người làm sáng tạo đều biết, những gì hợp thời không phải lúc nào cũng hợp gu. Vì vậy, thể đúng tinh thần tránh những gì quá giáo điều, tôi không chắc có một công thức thần kỳ để cân bằng giữa nghệ thuật và văn bản, dù là in tay hay trên tường, và tôi cũng không ủng hộ bất kỳ quy chuẩn chung nào. Thay vì coi phần văn bản phụ trợ như một lá chắn chống lại sự khủng hoảng nào đó về “uy tín”, sao chúng ta không thực sự nhìn nhận khía cạnh này của công tác giám tuyển như một loại hình nghệ thuật, nơi đôi khi chỉ cần một gợi ý cũng đủ để lại ấn tượng sâu sắc hơn mọi bản sao được tô vẽ quá mức của chính hiện thực?

Thực hiện: Vinh Phu Pham
Biên dịch: Art Nation

[1] Emma Riva, “Các văn bản trên tường bảo tàng tự thân chúng là nghệ thuật – nhưng liệu chúng có tồn tại trong kỷ nguyên số?”, Báo Nghệ thuật (2016).
[2] Zachary Small và Robin Pogrebin, “Phải chăng văn bản trên tường bảo tàng là chiến trường chính trị tiếp theo?”, Thời báo New York (2026).
[3] Aruna D’Souza, “Thứ chính trị oái oăm của văn bản trên tường”, Hyperallergic (2026).
[4] Paul O’Neil, “Văn hóa giám tuyển và Giám tuyển (các) văn hóa”, NXB Viện Công nghệ Massachusetts (2016).
[5] Ingrid Schaffner, “Văn bản trên tường”, Điều gì tạo nên một triển lãm tuyệt vời?, Tổ chức Sáng kiến Triển lãm Philadelphia (2013).
[6] Peter Schjeldahl, “Nguyên tắc Khoái hưởng”, The New Yorker (2000).

Art Nation

Art Nation là ấn phẩm nghệ thuật song ngữ duy nhất và hàng đầu tại Việt Nam. Với đội ngũ biên tập chuyên nghiệp, chúng tôi mang đến những ấn phẩm chất lượng cao, hướng đến sứ mệnh lan tỏa giáo dục nghệ thuật cho công chúng.

Bài viết liên quan

O Tròn Như Quả Trứng Gà

Theo dấu đời sống của con chữ trong tranh cổ động Việt Nam.

Bút lông và chữ chì

Sự chuyển đổi từ in mộc bản sang kỹ thuật in phương Tây và vai trò của chữ La-tinh trong đồ họa báo chí Việt Nam thời Pháp thuộc.

Chơi-chữ: Điệu tango của nghệ thuật đương đại Việt

Iola Lenzi khám phá sự giao thoa giữa chữ viết và hình ảnh, một ngôn ngữ quan trọng của nghệ thuật đương đại Việt Nam từ thập niên 1990.

Ấn phẩm