Cộng hưởng trong chuyển động

Cộng hưởng trong chuyển động

Xuân Quỳnh là nhà thực hành nghệ thuật tập trung vào nghệ thuật trình diễn, nghiên cứu, và viết lách để quan sát và khám phá những tương tác linh động giữa cái hữu hình và cái vô hình, giữa tạp âm và tĩnh lặng. Thực hành của cô lần theo cách thức ký ức vật chất được lưu truyền, ghi nhớ, và lãng quên giữa những dịch chuyển của cộng đồng, xuyên suốt không gian và thời gian.

Read the English version here.

Trong nghệ thuật đương đại, kho tàng ngôn ngữ sáng tạo ngày một phong phú thêm nhờ các phương tiện đa dạng: cơ thể, sắp đặt, video đa kênh, vật dụng tìm thấy, vật dụng hằng ngày, hay thậm chí là vật sẵn có. Khi đó, cảnh quan trở thành một phần của tác phẩm, cho phép nghệ sỹ giao tiếp với người xem bằng nhiều cách khác nhau. Thông qua các tác phẩm hiện đang được trưng bày tại Đài Loan (Trung Quốc) của ba nghệ sỹ – Quách Duyệt Dương, Lâm An Kỳ, và Tuấn Mami, bài viết này khám phá cách cảnh quan không gian, vật chất, và sinh thái trong các tác phẩm chạm tới người xem. Bài viết luận rằng trải nghiệm “nhìn-đọc” các tác phẩm nghệ thuật của người thưởng lãm thành hình và biến chuyển thông qua giao cảm của giác quan và trí tưởng tượng khi người xem di chuyển cùng/trong tác phẩm.

Xuyên miền Temahahoi

Trong triển lãm Bách Hợp – Cho Đến Khi Chúng Ta Chạm Đến Góc Phần Tư Cảm Xúc tại Thành phố Tân Trúc, hai video cùng tựa đề Pswagi Temahahoi (phiên bản năm 2022 và 2026) của Lâm An Kỳ được trưng bày tại hai địa điểm khác nhau – phòng trưng bày UP và phòng trưng bày Nghệ thuật Thành phố Tân Trúc. Cách thức tiếp cận này cũng được triển khai với các tác phẩm khác trong phạm vi triển lãm của hai nghệ sỹ Petra Totten và siren eun young jung, gợi mở đối thoại giữa các trình chiếu đa kênh tại nhiều không gian khác nhau.

Theo Lâm An Kỳ, từ “Pswagi” trong tiếng Thái Nhã mang nghĩa sử dụng ánh sáng và bóng tối như một công cụ, còn “Temahahoi” là tên gọi của một vùng đất tồn tại sâu trong rừng. Truyền thống truyền miệng của người Thái Nhã để lại nhiều phiên bản về Temahahoi. Tuy nhiên, nhiều mô tả bằng Hán ngữ về nơi này dựa trên góc nhìn nhị nguyên giới tính, và một số tài liệu nhân chủng học Nhật ngữ thậm chí còn phân loại câu chuyện này là thần thoại. Là một nghệ sỹ bản địa thuộc cộng đồng LGBTQ+, Lâm An Kỳ thuật lại câu chuyện về Temahahoi qua lăng kính nghệ thuật đương đại.

Cộng hưởng trong chuyển động
Lâm An Kỳ hình dung lại khung cảnh âm thanh của những chuyến đi thực địa tìm kiếm ong rừng cho tác phẩm Pswagi Temahahoi (2024). Ảnh: Lâm An Kỳ.

Trong chuỗi tác phẩm Tìm đường về Temahahoi, video năm 2022 kể về một nhóm phụ nữ sống trong rừng sâu, có thể thụ thai nhờ gió và được bảo vệ bởi ong rừng. Video cùng tên năm 2026 lại kể câu chuyện Temahahoi dưới một phiên bản khác, về một nam thợ săn đi lạc đến đây rồi mất tích. Bên cạnh yếu tố tự sự, các video lồng ghép âm thanh và tư liệu trình diễn, mô tả hình ảnh một tập thể những người biểu diễn không rõ giới tính đang cùng thổi vào một cây sáo ocarina nhiều ống.

Đi theo hành trình này, người xem liên tục đối mặt với những câu hỏi: liệu nơi này có thật hay không? Nghệ sỹ sẽ tìm thấy Temahahoi chứ? Trong video tại phòng trưng bày UP, Yumin, trưởng lão người dân tộc Thái Nhã, đưa cả nghệ sỹ và người xem vào hành trình tìm mật ong rừng bằng tri thức bản địa qua việc quan sát ánh sáng và bóng râm trên núi. Trong khi đó, phiên bản năm 2026 tại phòng trưng bày Thành phố Tân Trúc tiếp tục đưa người xem vào cùng một hành trình, nhưng vai trò dẫn đường nay được nghệ sỹ đảm nhiệm. Khi người xem di chuyển giữa hai phòng trưng bày, hình ảnh trong video, sắp đặt tại bảo tàng, cùng khung cảnh ngoài trời đều được ghi nhớ và đan cài trong hồi ức của họ.

Thay vì sắp đặt hai video theo trình tự thời gian tuyến tính, hướng tiếp cận giám tuyển này biến không gian triển lãm thành một phần tác phẩm. Các tuyến hình ảnh gợi cảm giác thiếu liên kết khi xem riêng lẻ ở từng nơi; và ngược lại, trở nên đa tầng, đa nghĩa hơn khi được lần theo xuyên suốt qua cả hai không gian. Đáng chú ý, chuyển động cơ thể trở thành phương tiện hoàn hảo để người xem bộ hành qua tác phẩm, mỗi bước đi lại khơi mở thêm chiều sâu cho câu chuyện được trình chiếu. Người xem không đứng ngoài tác phẩm, mà di chuyển trong nó, và lối đọc tác phẩm tiết lộ lộ trình của họ.

Vọng chất trong ngôn ngữ thị giác của Quách Duyệt Dương

Được trưng bày lần đầu tại Song niên triển Lục Đảo năm 2025, Bách Tướng, Kiến Tạo Sử (2025) của nghệ sỹ Quách Duyệt Dương là một tác phẩm không thể tách rời khỏi bối cảnh ra đời. Ký ức Lục Đảo ghi nhớ hành trình của những tâm hồn kiên cường trước những thăng trầm lịch sử và các giai đoạn biến động xã hội. Đây là nơi khởi nguồn cảm hứng và cũng là địa điểm trưng bày đầu tiên của tác phẩm, vì thế, không chỉ đóng vai trò như một bối cảnh mà còn là điều kiện gợi nhắc của ký ức. Không đại diện cho một sự kiện cụ thể nào, tác phẩm đan cài nhiều chi tiết cho phép người xem len lỏi vào quá khứ.

Cộng hưởng trong chuyển động
Quách Duyệt Dương, Bách tướng, Kiến tạo sử (2025) (trích đoạn), video ba kênh, màu, âm thanh, 00:10:00, khung sắt, 170 x 80 x 80 cm. Ảnh: Quách Duyệt Dương.

Được thể hiện dưới dạng video ba kênh như một tài liệu hư cấu thể nghiệm, tác phẩm gợi nhắc về quá khứ thông qua các cấu trúc thị giác mang nhịp điệu rời rạc. Một người phụ nữ trong trang phục áo sơ mi trắng, quần tây, cầm hoa bách hợp xuất hiện lặp đi lặp lại qua các kênh. Mặc dù nghệ sỹ lấy cảm hứng chủ yếu từ trang phục của phụ nữ Lục Đảo xưa, đóa bách hợp trên tay nhân vật cũng là một biểu tượng sống động về tâm thức của giới trí thức trẻ và tinh thần thời đại tại Đài Loan (Trung Quốc) giai đoạn cuối thế kỷ 20, trong đó sắc trắng mang hàm ý suy tư về xã hội sau một giai đoạn dài đầy biến động.

Bên cạnh người phụ nữ là những hình nhân xuất hiện trong trạng thái tĩnh. Một góc máy cao đặt tầm mắt người xem vào phía sau hình nhân đang ngồi trước bàn với bút và tập tài liệu. Hình nhân được đặt trong tư thế như đang chuẩn bị viết hoặc ghi chép nhưng nghiễm nhiên hoàn toàn bất động. Sự gián đoạn giữa cử chỉ và ý định này cũng tạo nên sự đứt đoạn về thời gian, như thể chính hành động viết đã bị trì hoãn.

Tại một phân cảnh khác, ánh nhìn của người xem được đặt từ bức tường cao xuống người phụ nữ cầm hoa bách hợp trắng đứng phía bên trái tường, cùng một nghệ sỹ vĩ cầm đứng ở bên còn lại. Người phụ nữ nghe thấy tiếng đàn nhưng không biết ai đã tạo ra âm thanh, trong khi nghệ sỹ vĩ cầm không biết về sự tồn tại của cô. Ngữ pháp thị giác này thôi thúc người xem nhìn nhận lại cách đôi mắt quan sát và nhận thức mọi thứ. Quách Duyệt Dương từng nhấn mạnh rằng “quan sát” không đơn thuần là hành vi tiếp nhận hình ảnh, mà còn là một sự khơi gợi ký ức, nơi thời gian được triệu hồi và đối thoại trong chính hình ảnh.

Cộng hưởng trong chuyển động
Quách Duyệt Dương, Bách tướng, Kiến tạo sử (2025) (trích đoạn), video ba kênh, màu, âm thanh, 00:10:00, khung sắt, 170 x 80 x 80 cm. Ảnh: Quách Duyệt Dương.

Một số vật thể có liên quan đến văn hoá người Bài Loan như bình gốm khắc hình đôi rắn, rượu gạo, trầu cau, và thuốc lá cũng xuất hiện trong video, mang theo các vết tích tâm linh, văn hoá, và lịch sử vượt xa những nhận thức tức thời. Khi đó, bản chất của vật thể trở nên phân mảnh, như thể một phần của nó tồn tại trong hồi ức người xem, phần còn lại không được nhớ và kể về.

Tại Bảo tàng Thư viện Xanh Đài Trung, sắp đặt mở rộng thêm một cấu trúc khung sắt giới hạn, thiết kế đủ vừa một thân người. Phần bổ sung này biến việc “nhìn” thành một quyết định mang tính lựa chọn: người xem có thể đứng ngoài quan sát hoặc bước vào và trải nghiệm tầm nhìn từ bên trong không gian giới hạn đó. Hơn nữa, mặc dù cả ba video đều có âm thanh, người xem chỉ có thể nghe từng kênh một. Quách Duyệt Dương chia sẻ: “Thấy tự do của người khác bị giới hạn, mới nhận ra rằng tự do, suy cho cùng, cũng chỉ nằm trong những giới hạn của nó.” Phát biểu này dường như thể hiện đối thoại nội tâm của nghệ sỹ về tính mơ hồ cố hữu của việc diễn giải. Sự tự do diễn giải của người xem không nằm ngoài phạm vi tác phẩm; nó trở thành thứ được thương lượng trong chính hành động nhận thức của họ.

Vườn Việt Di Cư: Một tàng thư sống về cộng đồng và chuyển động

Tác phẩm Vườn Việt Di Cư (2021–nay) của nghệ sỹ Tuấn Mami được phát triển như một dự án mười năm, trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Quan Độ từ năm 2021, dưới sự định hướng của nhà phê bình, giám tuyển Hoàng Kiến Hoành. Sau những thay đổi trong cấu trúc hệ thống, năm 2026, một phần tác phẩm đã “di cư” đến Phòng thử nghiệm Văn hóa Đương đại Đài Loan (Trung Quốc) và sau đó được ủy thác cho Bảo tàng Thư viện Xanh Đài Trung, nơi khu vườn tiếp tục biến đổi thông qua quá trình chuyển dịch.

Cộng hưởng trong chuyển động
Tuan Mami, Vườn Việt di cư (2026), thực vật, đa chất liệu, kích thước thay đổi. Ảnh: C-Lab.

Đi qua nhiều bối cảnh, khu vườn trồng cây di cư theo chân người Việt đã trở thành một tàng thư sống, nơi hình ảnh và ngôn từ liên tục được bồi đắp bởi cộng đồng nuôi dưỡng nó. Qua các hoạt động chăm sóc cây di cư, người tham gia cũng tìm thấy sự vun đắp và thấu hiểu từ những giao cảm vượt khỏi phạm vi bảo tàng. Những trải nghiệm chung này được chuyển hóa thành thơ ca, trình diễn và các sự kiện cộng đồng, biến khu vườn thành một không gian sáng tác và thử nghiệm mang tính tập thể. Khu vườn cũng hé lộ và định hình lại cách cấu trúc bảo tàng chi phối người xem giao tiếp với các tác phẩm nghệ thuật. Trong 5 năm ngụ tại Quan Độ, người tham quan và nhân viên bảo tàng dần ngầm hiểu rằng bên cạnh danh nghĩa là một tác phẩm nghệ thuật, khu vườn vẫn trồng thực vật ăn được nên thường ghé qua chăm sóc. Ranh giới giữa các vai trò như người xem, nhà thực hành, giám tuyển, nghệ sỹ, v.v., bị phá vỡ trong một không gian mà hoạt động “gieo giống” và “nảy mầm” diễn ra đồng thời.

Vườn Việt Di Cư gợi mở những cuộc gặp gỡ trên các đường biên về ngôn ngữ và giai tầng. Các hoạt động cộng đồng diễn ra vào chủ nhật, tạo cơ hội cho người lao động nhập cư vốn có thời gian nghỉ hạn chế cùng tham gia. Đặt trong môi trường bảo tàng đa ngôn ngữ và tự do sáng tạo, khu vườn dần trở thành nơi những gia đình Đài-Việt, sinh viên Việt Nam, và cộng đồng quốc tế “tìm về”. Những ràng buộc xã hội tiềm ẩn này dần hiển lộ dưới hình hài nghệ thuật, mà trong đó khu vườn xuất hiện tại vị trí trung tâm như một không gian soi chiếu.

Thấu hiểu trong chuyển động

Mỗi tác phẩm nói trên đều mang đến trải nghiệm xem và đọc vượt ra ngoài hình ảnh và ngôn từ thông thường. Việc bộ hành trở thành một động thái chiêm ngưỡng, đưa cơ thể vào miền ký ức xếp chồng. Vật thể khơi mở những trầm tích khi người xem trả tự do cho nhận thức. Và một tàng thư trở nên sống động khi ta đắm mình vào nó. Không còn là những người quan sát thụ động, ta lần bước xung quanh, xuyên qua và trong miền tác phẩm để có được trải nghiệm thẩm mỹ. Và điều này, ở chiều ngược lại, cũng phản ánh rằng các tác phẩm nghệ thuật vẫn luôn liên tục mời gọi người xem di chuyển để cảm nhận sự chuyển động của chính chúng.

Thực hiện và biên dịch: Xuân Quỳnh

[1] Lục Đảo là một đảo núi lửa nằm về phía đông Đài Loan (Trung Quốc). Trong giai đoạn lịch sử đầy biến động của thế kỷ 20 (1949–1987), hòn đảo này từng là nơi lưu dấu những câu chuyện thăng trầm. Hiện nay, kiến trúc tại khu vực này vẫn được bảo tồn và trở thành không gian trưng bày, lưu trữ các tư liệu lịch sử – văn hóa.

[2] Sử Gia Linh, “‘Tôi chưa chiếu những việc chưa xảy ra’ – Triển lãm cá nhân của nghệ sỹ bản địa thế hệ mới Quách Duyệt Dương”, Đài Minh Tân Văn Mạng 台銘新聞網 (2025).

Art Nation

Art Nation là ấn phẩm nghệ thuật song ngữ duy nhất và hàng đầu tại Việt Nam. Với đội ngũ biên tập chuyên nghiệp, chúng tôi mang đến những ấn phẩm chất lượng cao, hướng đến sứ mệnh lan tỏa giáo dục nghệ thuật cho công chúng.

Bài viết liên quan

Martin Constable: Thời gian đã hết cho bạn, cho tôi, cho nhân loại

Lắng nghe tâm tư, tình cảm của Martin Constable qua những dáng hình và vần điệu trong một thế giới giả tưởng ở bờ vực suy tàn.

Trầm Tích của Ánh sáng

Triển lãm "Trầm tích của Ánh sáng" tạo nên đối thoại về bản sắc, ký ức và sự giao thoa văn hóa qua các tác phẩm nhiếp ảnh và sắp đặt tại Chillala – House of Art.

Đam mê là ngọn núi lửa

Khám phá ham muốn, tính dục và cơ thể trong nghệ thuật Đông Nam Á qua triển lãm Passion is Volcanic tại National Gallery Singapore.

Ấn phẩm