Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á

Đam mê là ngọn núi lửa

Erika Chandra tốt nghiệp chuyên ngành Nghiên cứu Đông Nam Á, với ngành phụ Lịch sử Nghệ thuật tại Đại học Quốc gia Singapore. Mối quan tâm nghiên cứu của cô nằm ở giao điểm giữa văn hóa thị giác, bản sắc và biểu đạt chính trị trong nghệ thuật đương đại Đông Nam Á, đặc biệt là Thái Lan.

Read the English version here.

Lấy cảm hứng từ tiểu luận Chuyến đi Bali (1953) của nghệ sỹ tiên phong Liu Kang, viết về chuyến du hành qua Java và Bali năm 1952, Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong nghệ thuật Đông Nam Á là triển lãm đầu tiên của Phòng trưng bày Quốc gia Singapore (NGS) dành riêng cho khán giả từ 18 tuổi. Triển lãm khảo sát những cách mà ham muốn, tính dục và thân thể được diễn giải qua nghệ thuật tại Đông Nam Á, với hơn 70 tác phẩm được chia thành ba phần: “Huyền thoại và nghi lễ Á Đông” đi vào mối liên hệ chặt chẽ giữa cơ thể và dục cảm với đời sống tâm linh; “Những quy ước của dục cảm” phác họa các hình dung mang tính nghệ thuật về cơ thể và dục cảm theo hướng thể nghiệm tại Đông Nam Á qua nhiều thời kỳ; và cuối cùng, “Không gian công cộng / Nội cảnh riêng tư” thách thức các quy ước xã hội về tính dục đã ăn sâu vào tâm thức chung, đồng thời mở rộng tự sự để kể câu chuyện về các bản dạng queer. Song hành trong khuôn khổ triển lãm là cuộc trò chuyện hậu trường thân mật cùng hai giám tuyển Adele Tan và Kathleen Ditzig, cùng một workshop làm zine về fanfiction, qua đó cho phép khán giả tiếp cận hình thức kể chuyện này như một không gian khám phá ham muốn và biểu đạt cá nhân.

Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á
Không gian triển lãm Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á (2026). Ảnh: Phòng trưng bày Quốc gia Singapore.

Ấn tượng đầu tiên khi thong thả dạo bước trong không gian triển lãm là cảm giác như lạc vào một miền lưng chừng có phần khác lạ, được cộng hưởng bởi hệ thống ánh sáng ấm dịu và mờ tỏ. Đặt cạnh nhau, các tác phẩm toát lên sự mềm mại khiến cơ thể cảm thấy đặc biệt êm ái, như một lớp màn trầm mặc phủ lên toàn bộ không gian. Không có yếu tố nào gây choáng ngợp các giác quan. Đặt trong bối cảnh Singapore, nghệ thuật từ lâu đã vận hành bên trong những quy định chặt chẽ về nội dung có thể được đưa ra trước công chúng. Vì vậy, việc một bảo tàng quốc gia giành không gian cho chủ đề táo bạo đến vậy là điều không khỏi gây tò mò. Nhắc đến các triển lãm phá vỡ quy chuẩn, ta không thể không bàn về Brother Cane (1994), tác phẩm trình diễn của Josef Ng đã ăn sâu vào vào tâm thức cộng động nghệ thuật tại Singapore. Không chỉ va chạm trực tiếp vào vùng cấm kỵ theo luật pháp đảo quốc về quan hệ đồng giới nam, phản ứng của giới chức trước tác phẩm này cũng cho thấy sự nghiêm khắc trong việc đảm bảo các giới hạn chuẩn mực đối với đề tài và biểu đạt trong nghệ thuật. Chính trong bối cảnh ấy, cách một triển lãm như Đam mê là ngọn núi lửa lựa chọn tiếp cận và “đóng khung” những yếu tố táo bạo này càng trở nên đặc biệt đáng quan tâm.

Bàn thờ
Nguyễn Quân, Bàn thờ (1992), mực trên giấy, 83 x 303 cm. Ảnh: Phòng trưng bày Quốc gia Singapore.

Bàn thờ (1992) của họa sỹ Nguyễn Quân là một diễn giải siêu thực về bàn thờ tâm linh và tổ tiên của người Việt. Trong tranh, Trong tranh, hình thể trắng sứ của người phụ nữ hòa quyện cùng sắc hồng, vàng, xanh lá của hoa trái và các biểu tượng thờ cúng. Ở đây, thân thể nữ giới được thiêng hóa và được nhìn nhận như một nguồn sống tươi đẹp. Trong khi đó, Sáu mươi chín 1 và Sáu mươi chín 3 (2000) của Ahmad Zakii Anwar phác họa những quả chuối được sắp đặt trong một tư thế giàu liên tưởng – một ẩn dụ hài hước về cơ thể nam giới, chính tiêu đề và bối cảnh trưng bày khiến hình ảnh mang thêm sắc thái gợi ý về tính dục. Đến với Cảnh vật Bali (1953) của Liu Kang – nghệ sỹ đóng vai trò điểm tựa ý niệm cho triển lãm, tác phẩm ghi lại hình ảnh những người phụ nữ Bali tắm bên dòng suối.

Cảnh vật Bali
Liu Kang, Cảnh vật Bali (1953), sơn dầu trên toan, 127 x 85,5 cm. Ảnh: Phòng trưng bày Quốc gia Singapore.

Các biểu đạt đa dạng về tính dục, ham muốn và cơ thể trên khi đặt cùng nhau lại dẫn đến sự mô phạm một cách chủ ý. Kết quả là những hình ảnh tiết chế và sạch sẽ đến mức đánh mất sự trực diện. Trong một cuộc trò chuyện với Plural Art Mag, Adele Tan – một trong hai giám tuyển của triển lãm – cũng xác nhận chủ ý giám tuyển này, cho rằng các tác phẩm của Teng Nee Cheong và Tan Peng có lẽ sẽ tiếp tục bị chôn vùi nếu không được đặt trong “một khung triển lãm nhất định”.

Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á
Ahmad Zakii Anwar, Sáu mươi chín 3 (2000), acrylic trên toan, 69 x 69 cm. Ảnh: Bộ sưu tập tư nhân.

Tôi khá bất ngờ – theo hướng tích cực – khi thấy xuất hiện trong triển lãm còn có Annabel Chong, một nhân vật gây xôn xao khác khi đưa nhục cảm của nữ giới và những biểu đạt tính dục mạnh mẽ ra trước công chúng. Phần trưng bày của cô nằm ở cuối không gian triển lãm, tập hợp nhiều tư liệu và vật phẩm liên quan đến bộ phim tài liệu Tính dục: Câu chuyện của Annabel Chong, từ các sản phẩm lưu niệm, podcast lấy cảm hứng từ hình tượng Annabel, cho tới những chiếc váy lấp lánh mà cô từng mặc. Dẫu vậy, phần triển lãm này vẫn gợi cảm giác như một bản một bản tường thuật liệt kê về nhân gây điều tiếng của nữ diễn viên Grace Quek khi định vị cô như một người giành lại quyền tự chủ đối với chính thân thể mình, trong khi lướt qua những tranh cãi và lớp lang bên dưới câu chuyện.

Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á
Không gian triển lãm Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á (2026). Ảnh: Phòng trưng bày Quốc gia Singapore.

Nếu mục đích cốt lõi là chạm tới những biểu đạt thô ráp, vượt chuẩn và trần trụi, thì ta nên đặt câu hỏi và tiếp cận không gian ấy như thế nào? Ta muốn hoặc có thể hình dung ra sao về những trải nghiệm nhục cảm, về khao khát và về chính cơ thể mình? Ở thời điểm hiện tại, có lẽ việc những tác phẩm này có thể xuất hiện công khai đã là một bước tiến đủ và đáng ghi nhận. Dù khiêm tốn nhưng vẫn là dấu hiệu tích cực. Nhưng nghịch lý cũng nằm ở đây, khi chúng ta những người khán giả đều ngầm hiểu và cố diễn giải với chính mình rằng các biểu đạt đã được tiết chế đến mức này vẫn còn là mấp mé ở ranh giới giữa có thể và không thể chấp nhận. Cảm giác ấy càng khoét sâu hơn khi việc chụp ảnh tác phẩm bị cấm và được kiểm soát nghiêm ngặt. Người xem vì thế chỉ có thể đứng ở một khoảng cách nhất định để quan sát những biểu đạt (vốn còn xa mới gọi là đồi truỵ) về ham muốn và đời sống tính dục của bản thân, được phép thưởng thức chứ không thể tham gia, và tốt nhất là cứ tiếp tục như vậy.

Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á
Không gian triển lãm Đam mê là ngọn núi lửa: Dục vọng trong Nghệ thuật Đông Nam Á (2026). Ảnh: Phòng trưng bày Quốc gia Singapore.

Trong cuộc đối thoại với cơ thể này, có lẽ khoảnh khắc lay động tôi mạnh mẽ nhất là vào cuối triển lãm. Dù là vô tình hay hữu ý, triển lãm mở đầu bằng video sắp đặt Tôi đang sống (2002) của Araya Rasdjarmrearnsook, trong đó nghệ sỹ mặc từng lớp áo cho một thi thể nữ. Đầy ám ảnh nhưng cũng hết sức thân mật, tác phẩm trăn trở về sự tiếp nối giữa kẻ sống và người chết, và cơ thể giữa lưng chừng ranh giới ấy. Triển lãm khép lại với Noom-nom (2016) của Pinaree Sanpitak, một sắp đặt tương tác gồm những chiếc đệm hạt hình bầu ngực, mang dáng dấp tựa như các bảo tháp Phật giáo. Việc nằm giữa biển đệm đánh thức một ký ức gần như nguyên sơ: hơi ấm từ vòng tay và cái ôm của mẹ. Nằm giữa những người xa lạ, tôi tựa mình êm ái, trở về bản ngã thơ trẻ và ngủ vùi trong vòng tay mẹ. Đam mê là ngọn núi lửa khởi đầu bằng một khảo nghiệm về cái chết, và kết thúc bằng lời hứa của sự khởi sinh: ta rời đi như cách ta đã đến, và ta đến như cách rồi sẽ rời đi, vì cơ thể là một vòng tuần hoàn.

Thực hiện: Erika Chandra
Biên dịch: Art Nation

[1] Usha Chandradas, “Triển lãm 18+ đầu tiên của Phòng trưng bày Quốc gia Singapore ít xoay quanh tính dục hơn bạn nghĩ,” Plural Arg Mag (2026).

Art Nation

Art Nation là ấn phẩm nghệ thuật song ngữ duy nhất và hàng đầu tại Việt Nam. Với đội ngũ biên tập chuyên nghiệp, chúng tôi mang đến những ấn phẩm chất lượng cao, hướng đến sứ mệnh lan tỏa giáo dục nghệ thuật cho công chúng.

Bài viết liên quan

Martin Constable: Thời gian đã hết cho bạn, cho tôi, cho nhân loại

Lắng nghe tâm tư, tình cảm của Martin Constable qua những dáng hình và vần điệu trong một thế giới giả tưởng ở bờ vực suy tàn.

Trầm Tích của Ánh sáng

Triển lãm "Trầm tích của Ánh sáng" tạo nên đối thoại về bản sắc, ký ức và sự giao thoa văn hóa qua các tác phẩm nhiếp ảnh và sắp đặt tại Chillala – House of Art.

Cộng hưởng trong chuyển động

Khám phá cách không gian, vật chất và sinh thái định hình trải nghiệm “nhìn-đọc” nghệ thuật đương đại.

Ấn phẩm