Ngày 7 tháng 6 vừa qua, buổi trình diễn “Cứ thế vào vườn”, với sự tham gia của các nghệ sỹ Lê Vũ, Nhi Lê, Lý Lê, Nguyễn Đình Phương, Dương Thanh Quang và Nguyễn Hoàng Anh diễn ra trong bối cảnh ngày cuối cùng của triển lãm “Phụ Lục, How Are You?”¹ tại Nguyễn Art Foundation, trụ sở EMASI Nam Long. Các phiên trình hiện ngày hôm đó được giám tuyển bởi Vũ Đức Toàn, một thành viên của nhóm Phụ Lục.

Mở đầu buổi diễn, khán giả được dẫn dắt vào không gian không tồn tại chỉ định. Họ có thể tự chọn những góc quan sát khác nhau cho những sự việc khác nhau. Tôi theo dõi nhóm Phụ Lục đầu tiên, có lẽ vì hành động của các anh hiện diện ngay sau khi tôi rẽ bước vào không gian theo lựa chọn cá nhân. Trình diễn của nhóm đơn giản là một chuỗi động tác tháo gỡ một tòa gạch nung hình vuông, cao khoảng hơn 2 mét và độ dày mỗi cạnh tầm 1 mét, vốn là một phần sắp đặt của triển lãm. Hành động tuần hoàn này không kịch tính và dường như không bao gồm những suy tưởng nội tâm. Các anh vẫn bàn tán, chuyện trò tự nhiên để phối hợp với nhau trong lúc thực hành. Tuy mang tính chu kỳ, việc tháo gỡ lại không có sự đồng nhất trong phương thức thực hiện mà mang các biến số khác. Tại gian phòng kế bên, các khối gạch được xếp tùy ý: có người đặt lộn xộn chồng chéo, người xếp thành cụm vuông vức ngăn nắp, cốt tập trung vào mục đích tháo dỡ.

Có một chi tiết thú vị khi tòa gạch nung được đặt ngay trước lối di chuyển nhỏ giữa hai không gian, tạo cảm giác như muốn bịt kín dòng lưu thông của khán giả. Tòa gạch nằm ở gian phòng lớn, trong khi gạch tháo dỡ được xếp ở gian phòng nhỏ đối diện. Khi khán giả luồn lách hay tiến nhường một cách lúng túng qua lối đi, xen giữa các hành động của nhóm Phụ Lục, họ bỗng chốc trở thành một yếu tố sinh động trong tác phẩm. 

Bước qua gian phòng lớn, một tác phẩm kéo dài khác của Lý Lê diễn ra đồng thời. Trình diễn được thực hiện trên một cái bục lớn được xếp từ gạch nung của nhóm Phụ Lục. Cái bục cao khoảng nửa mét, với chiều rộng hai bên từ 1 mét rưỡi đến 2 mét. Ở giữa là một lỗ tròn có đường kính vừa đủ để Lý Lê ngồi lọt. Trên cái bục có một sắp đặt khác, với chất liệu là mâm cơm cùng những cái chén chứa đất và các loại cây con. Một số cây úa tàn, số còn lại đang héo hắt. Lý Lê bày ra những tấm bánh tráng sữa, dùng kim chỉ đan chúng lại với nhau. Tác phẩm của cô không tập trung vào nội hàm của hành động mà hướng tới việc phủ kín cấu trúc sắp đặt. Cô chiêu mộ khán giả cùng thực hiện và nhận được nhiều ủng hộ. Với một người quan sát, chủ đích của tác phẩm dường như chỉ rõ ràng khi đến đoạn hoàn thành. Có lẽ vì quy trình thêu chậm rãi, khán giả chưa thể hình dung ngay về một tấm bạt to từ bánh tráng sữa phủ kín khối sắp đặt kích thước lớn này.

Trong khi hai trình diễn kéo dài diễn ra, không gian xung quanh cũng được đan xen bởi các thực hành ngắn hoặc mang tính bất chợt. Tiêu biểu như tác phẩm của nghệ sỹ Dương Thanh Quang xuất hiện từ ban sớm. Ban đầu, anh ngồi yên dưới một cục nước đá có dạng chai nước suối đang treo lơ lửng. Bên trong cục nước đá có những chiếc lá nhỏ đã héo hon, có lẽ đến từ một sắp đặt khác của nhóm Phụ Lục gần đó. Đặt dưới đất phía trước anh là một cái chén nhỏ, bên trên đặt một cục nước đá gần giống như viên gạch. Anh ngồi yên, quan sát “viên gạch” trong khi “chai nước suối” rơi từng giọt. Nước nhỏ xuống, vô tình chảy dọc bên mắt phải của anh, tạo ra một cảm giác “rơi lệ” có phần mùi mẫn. Anh lại lấy ra một cái chén khác đựng một thứ bột đỏ, dùng “viên gạch” chấm vào thứ bột ấy, đưa lên miệng liếm mút. Hành động này cũng lặp đi lặp lại khá lâu.

Nghệ sỹ Lê Vũ bắt đầu trình diễn của anh bằng việc nằm phía bên kho lưu trữ – một không gian riêng so với không gian triển lãm. Đến đoạn, anh di chuyển về không gian triển lãm. Trong hành lang hẹp tiếp giáp cửa ra vào, anh tháo một chiếc bóng đèn treo thấp và hái một loại lá để nhai. Kết thúc phiên nhai lá kéo dài khoảng 20 – 30 phút, anh thay ngược chiếc bóng đèn vào vị trí ban đầu rồi rời khỏi không gian. Nghệ sỹ Nguyễn Hoàng Anh thì gảy đàn tranh ngẫu hứng. Anh cũng không ngần ngại cho khán giả tham gia và tương tác cùng cây đàn. Tiếng đàn vang lên đứt quãng, không đi theo một cấu trúc hay giai điệu nào. Nghệ sỹ Nguyễn Đình Phương cũng góp nhặt cho cảnh quan âm thanh ngày hôm ấy với tiếng chim (tiếng huýt sáo của anh). Tiếng chim và tiếng đàn điểm tô vào nền âm thanh râm ran vang vọng từ tiếng nói chuyện của khán giả. Giống với hai hành vi phía trên, hai hành động này không mang tính trang trọng hay là sự hiện diện có tính trấn áp. 

Chỉ đến khi Nguyễn Đình Phương xuất hiện như một can thiệp trong trình diễn cuối buổi của nghệ sỹ Nhi Lê, khán giả mới nhận ra tiếng chim kia chính là tiếng huýt sáo của anh. Khi Nhi Lê bắt đầu, ánh sáng trong không gian đã vụt tắt, khiến sự kiện khá khó theo dõi (khán giả hỗ trợ thực hành của Lý Lê khi đó đã phải dùng đèn pin điện thoại để tiếp tục). Nhi Lê bước ra từ trong bóng tối, với một hiện diện có phần tĩnh tại. Cô im lặng, mắt nhắm, cầm một con gà luộc và xé ăn. Tiếng chuyện trò râm ran dần lắng chìm vào thinh không. Khi Phương đến gần cô và huýt sáo, Nhi Lê vươn tay ra, khoảng một chốc thì tay cô mò được đến miệng anh. Cô chọt tay vào khoang miệng, khiến việc huýt sáo dừng lại. Hai người đứng như thế một hồi lâu cho đến khi Phương rời khỏi không gian của Nhi Lê. Vài phút sau, Nhi Lê cũng bước ra, kết thúc trình diễn.

Sự thay đổi về mặt âm thanh (từ ồn ào sang yên lặng) và trong năng lượng khán giả (từ phân tán sang tập trung) không phải là một thay đổi đột ngột và duy nhất trong trình diễn của Nhi Lê. Nó đã xuất hiện trong hầu hết các phiên trình diễn tập trung vào tính nội hàm của hành động ngày hôm đó. Khi quan sát trình hiện của Dương Thanh Quang và Lê Vũ, tất cả khán giả cũng chìm vào một sự tập trung nhất định tương đương. Điều khác biệt nằm ở chỗ: sự lắng đọng của nhóm khán giả này chưa thể ôm trọn không gian khi các nhóm khác bên phía Phụ Lục và Lý Lê vẫn tiếp tục trò chuyện. Với Nhi Lê, điều này có phần dễ bao trùm hơn xét về không gian và thời điểm khởi phát, khi tất cả các trình diễn khác gần như đã kết thúc và lượng khán giả đã vơi đi nhiều.

Khi bàn về các trình diễn mang tính nội hàm này của Lê Vũ, Thanh Quang và Nhi Lê, ta phải đề cập đến việc cảm giác cơ thể và tâm lý của họ dường như dịch chuyển sang chiều không gian khác. Đối với các nghệ sỹ này, suy tưởng cá nhân cho phép “tách ly” tạm thời khỏi thực tại, tuy rằng đây không hẳn là sự tách ly hoàn toàn khi ý thức của họ với môi trường xung quanh vẫn tồn đọng. Và có lẽ là như vậy – sâu trong những suy tưởng mang tính tập trung cũng là một phản hồi cho sự tò mò, dõi theo từ khán giả. Khi các yếu tố này đồng điệu trong không gian trình diễn, tôi gọi đó là sự thăng biến mang cảm quan nghi lễ. Khi ấy, người xem, theo một cách tự nhiên và không cưỡng ép, bỗng dưng thoái bỏ những quan ngại đời thường hoặc các nhiễu đoạn trước mắt để cho phép nghệ sỹ đưa họ vào chiều không gian nội tâm mới.

Trong khuôn khổ nghệ thuật biểu diễn truyền thống (performing arts), sự chuyển dịch mang tính lễ nghi này được thực hiện bởi vô số quy cách từ nhà hát: từ khâu đón khách, dẫn khách, phát tờ gấp, thông báo đầu buổi, tắt đèn, mở màn, đến lên đèn. Không chỉ vậy, một số tác phẩm performance art cấp tiến vẫn sẽ có một số nghi thức, dấu hiệu nhất định, cho phép khán giả nhận diện đâu là mốc thời gian mà hiện thực trong trình diễn bắt đầu biến chuyển. Khi cho rằng “Cứ thế vào vườn” không gồm các quy tắc ấy, đồng thời, khi khán giả bước vào không gian, tự do di chuyển, đứng ngồi, trò chuyện, tức là ta đang nói đến một cách thức vận hành giúp các trình diễn thoát ly khỏi sự chuyển dịch này, khiến cho các trình hiện của Phụ Lục hoặc Lý Lê được hiện diện như những hành động đời thường. Tuy nhiên, dù không có các thủ tục trên, sự hiện diện của cơ thể cùng các trạng thái tâm lý từ nghệ sỹ vẫn đóng vai trò then chốt. Điều này thậm chí chi phối mạnh mẽ cách khán giả tiến vào một phiên biến chuyển khi họ tiếp nhận “hiện thực” tác phẩm. Có thể nói, trình diễn của Lê Vũ, Dương Thanh Quang và Nhi Lê là những trải nghiệm có tính chiêm nghiệm, với những cảm thức nội tâm nhất định. Trong khi đó, hành động của Phụ Lục và Lý Lê mang đến cảm giác thưởng ngoạn, hệt như lúc ta tham quan một bảo tàng tranh hay điêu khắc.

Những phân tích đưa ra không nhằm tâng bốc hay khen chê một phương thức nào. Tôi nghĩ, cả hai phương thức trình hiện – một bên nghiêng về nội hàm, quy trình của hành vi, bên còn lại tập trung vào ngoại hiện và mục đích – đều giúp khán giả cảm nhận nghệ thuật trình diện theo đúng bản chất phóng khoáng và bất định của nó. Nội hàm chứa đựng những biến chuyển thú vị và cũng mang nặng ngữ điệu sân khấu. Ngược lại, các hành vi chú trọng tính ngoại hiện – có tính phi nghi thức và không mang bên trong những dẫn biến cơ thể hay tâm lý, dù không “chi phối” năng lượng khán giả, chúng mang đến cảm giác phóng đãng, tự tại trong hiện diện của mình.

Sự bất định này đồng thời mở ra suy ngẫm về căn tính cũng như tính tác giả của trình diễn. Theo lời giới thiệu của Nguyễn Art Foundation, “lúc những nghệ sỹ khách mời bắt đầu các trình diễn của họ thì cũng là lúc Phụ Lục thu dọn và đóng gói tác phẩm để chuẩn bị mang về Hà Nội”. Dựa trên lời này và bảng danh sách nghệ sỹ (hoàn toàn không có tên nhóm Phụ Lục ngày hôm đó), tuyệt nhiên ta có thể truy vấn: liệu hành động “thu dọn và đóng gói” của nhóm Phụ Lục có nên được xem là tác phẩm trình diễn không, hay chỉ là một thao tác đơn thuần mà thôi? Phần lớn người xem, bao gồm cả tôi, có thể đồng tình rằng đây là một trình diễn, nhưng liệu có một ám hiệu nào mang tính khiên cưỡng và áp đặt không? Và giả sử các anh Phụ Lục nhận định đó không phải trình diễn, đặt trong ngữ cảnh này, việc “không trình diễn” có bị quy phục bởi chính bản chất bất định của trình diễn, dẫn đến một hiện thực mâu thuẫn thú vị đối với căn tính của một hành vi xuất hiện trong triển lãm, kế bên các trình diễn khác? Cuối cùng, liệu mâu thuẫn giả định này có cho phép nghệ sỹ, nhà tổ chức và khán giả truy vấn cách thực hành được quan sát trong bối cảnh mà nó đang được theo dõi, dẫn đến một gợi mở lớn hơn về cách ta nhận thức về trình diễn/trình hiện (Thay vì chỉ cho rằng nhận thức đó vốn đã neo đậu bên trong ý chí chủ quan của chủ thể hành vi)?

Tác phẩm của Lý Lê thì ngược lại. Ngay từ khâu giới thiệu, nó đã được lồng ghép trong diễn ngôn trình diễn. Tuy nhiên, khi quan sát trình diễn của Lý Lê, tôi nảy sinh một câu hỏi về tính tác giả trong trình diễn, dẫu biết rằng với bản chất bất định của loại hình này, suy ngẫm nêu trên tương đối manh mún. Với hành động của Lý Lê và người tham gia, yếu tố nào sẽ định hình bản chất tác phẩm: ý niệm của tác giả sẽ định hướng quy trình, sức “lao động” của họ bên trong quy trình ấy, hay sản phẩm được tạo ra bởi quy trình? Trong trường hợp này, liệu sức “lao động” của Lý Lê có đủ sức định hình bản chất của tác phẩm khi nó đã được nhiều bàn tay hỗ trợ? Đồng thời, ý niệm định hướng quy trình của cô có bị che phủ bởi biên độ/mật độ trình hiện hay quy mô của tác phẩm vật lý hình thành khi cuối hay không? Ngắn gọn hơn, cảm quan về trình diễn của Lý Lê tồn hiện ở đâu: trong quy trình, trong ý niệm, hay trong sản phẩm? Có một thứ gọi là “cảm quan trình diễn” hay không? Hay nó vốn đã neo đậu bên trong ý chí chủ quan của chủ thể hành vi mất rồi? (Chủ thể hành vi ở đây không chỉ là riêng Lý Lê mà còn từ khán giả tham gia ngày hôm đó).

Trò truyện cùng Nguyễn Đình Phương về tính tác giả trong tác phẩm của anh, anh chia sẻ: nếu khán giả ra về và không hay biết tiếng chim (tiếng huýt sáo của anh) là một trình diễn, và nếu họ cũng không biết Phương là một nghệ sỹ trong hôm ấy thì anh cũng không hối tiếc. Tôi rất thích quan điểm này. Nó giúp tôi tóm gọn nhận định của bản thân về “Cứ thế vào vườn”. Một tổ hợp trình diễn đan xen – những nội hàm pha lẫn trong những ngoại hiện, hướng đến một cái kết trong thinh không (ngoại trừ trình diễn của Lý Lê. Nhưng theo tôi hiểu thì hẳn ngay sau đó, tấm bạt bánh tráng kia cũng cần dọn đi). Ranh giới giữa các tác phẩm trầm lắng và thường nhật được xóa nhòa khi hàng dòng người – khán giả lẫn nghệ sỹ – di chuyển tự do, hòa lẫn vào trong không gian chiêm nghiệm của nhau. Có lẽ không lời khép lại nào phù hợp hơn chính những câu dẫn chương trình hôm đó từ nghệ sỹ Vũ Đức Toàn:

‘Cứ Thế Vào Vườn’
Nhằm khi nắng cuối chiều chưa tắt
Nhằm khi khu vườn sắp trở nên vô chủ
Nhằm khi lão quản trang chưa tỉnh rượu
Nhằm khi con gà sắp quáng lên chuồng
Nhằm khi ếch ương chưa chồm miệng giếng
…
Dăm bảy cái bóng thản nhiên vào vườn như chốn không người.

Thực hiện: Lyon Nguyễn

[1] Sự kiện và triển lãm nằm trong khuôn khổ “Dự án Phụ Lục” (2025-đang tiếp diễn), do Vân Đỗ khởi xướng và giám tuyển, với sự hỗ trợ của Nguyễn Art Foundation. Đọc thêm thông tin tại https://phulucproject.com/.