Read the English version here.

Ở Nhật, Kanazawa rất nổi tiếng với kogei¹. Điều gì làm nên nét đặc trưng cho kogei của Kanazawa khi so với các thành phố cũng có truyền thống thủ công mỹ nghệ lâu đời khác, chẳng hạn như Kyoto?

Văn hóa Kyoto là do giới quý tộc tạo nên, còn Kanazawa là do tầng lớp samurai định hình. Ở đây vẫn còn gìn giữ nhiều nét văn hóa và kỹ thuật thủ công từ thời phong kiến, cũng như các di sản được truyền lại qua nhiều đời như kogei hay nghệ thuật biểu diễn truyền thống. Vì vậy, khi giới thiệu các hoạt động văn hóa của Kanazawa, người ta luôn nhắc đến “Gia Hạ bách vạn thạch 加賀百万石” – cụm từ miêu tả sự giàu có của dòng họ Maeda, là gia tộc samurai từng cai trị vùng này. Đây còn là một lời nhắc nhở chính quyền luôn nhớ đến và gìn giữ truyền thống của mảnh đất này². 

Ngoài ra, Kanazawa có diện tích nhỏ hơn Kyoto. Ý thức cộng đồng mạnh cùng bản sắc văn hoá địa phương đậm đà tác động đến phong cách sáng tác của các nghệ nhân, đồng thời tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh trong cộng đồng sáng tạo. Dần dà, nhiều không gian, sự kiện, lễ hội triển lãm xuất hiện, khiến tay nghề cũng như khả năng biểu đạt nghệ thuật của các nghệ nhân càng được nâng cao. Tuy nhiên, việc sống gần nhau cũng có bất lợi là tác phẩm làm ra dễ mang phong cách giống nhau. Điều đáng mừng là gần đây cộng đồng đã có những chuyển biến tích cực. Trước kia, vì lòng tự tôn nên các nghệ nhân hay “giấu nghề”, làm cản trở việc truyền nghề. Còn bây giờ họ đã cởi mở hơn để chia sẻ kiến thức vật liệu và kỹ thuật cho cộng đồng.

Chị có thể mô tả qua hệ sinh thái kogei của Kanazawa không? Nghệ nhân, bảo tàng, doanh nghiệp, trường đại học và chính quyền phối hợp với nhau như thế nào để hỗ trợ kogei?

Nhìn chung, Kanazawa có nhiều cơ sở đào tạo kogei như Trường Đại học Nghệ thuật Kanazawa, Xưởng Kogei Kanazawa Utatsuyama và Trường Chuyên khoa đào tạo Nghề Truyền thống quý hiếm. Ngoài ra, thành phố cũng hỗ trợ tài chính cho việc mở hoặc cải tạo xưởng thủ công. Dù hiện nay còn ít xưởng nhận đệ tử truyền nghề so với trước kia, các xưởng lớn thỉnh thoảng vẫn nhận nghệ nhân trẻ hoặc sinh viên vào học và làm việc cơ bản. Nhờ sống gần với các nghệ nhân giàu kinh nghiệm nên lớp trẻ vẫn có cơ hội trau dồi kỹ thuật. 

Mỗi bảo tàng ở Kanazawa đều có bộ sưu tập kogei thể hiện định hướng riêng. Bất kể mùa nào trong năm, du khách đến Kanazawa đều có thể xem triển lãm kogei. Thành phố cũng thường tổ chức trà đạo và nhiều sự kiện nghệ thuật để giới thiệu các tác phẩm kogei. Doanh nghiệp địa phương thường xuyên tài trợ cho triển lãm nghệ thuật và kogei. Văn phòng của họ cũng hay trưng bày các tác phẩm kogei từ cổ chí kim. 

Cá nhân tôi muốn hiểu rõ về vật liệu và kỹ thuật thêu truyền thống để có thể đảm nhận công việc quản lý và truyền thông cho mẹ tôi – một nghệ nhân thêu truyền thống Nhật Bản – nên đã học thêu qua Chương trình Tài trợ Phát triển Nguồn Nhân lực Văn hóa của Kanazawa. Chương trình này trợ cấp tài chính hằng tháng cho cả nghệ nhân và học viên trong suốt ba năm đào tạo, giúp học viên có thể tập trung học toàn thời gian.

Trong khuôn khổ Triennale, chị đóng vai trò là điều phối viên chuyên môn monozukuri (nghệ thuật chế tác 物づくり) – đảm nhận việc xây dựng nội dung, giám sát dự án, và kiến tạo nhịp cầu kết nối mạng lưới nghệ nhân địa phương với các chuyên gia và du khách quốc tế đến thăm Kanazawa. Chị có thể mô tả qua về cơ cấu tổ chức của Trienniale không? Ai là những đối tác và nhà đầu tư, từ các đơn vị tài trợ, hỗ trợ hoạt động, hoặc hợp tác về mặt tổ chức?

Sự kiện do Ủy ban Tổ chức Triennale of Kogei in Kanazawa điều hành, bao gồm Thị trưởng Kanazawa cùng đại diện từ Hội đồng Mỹ nghệ Kanazawa, Hiệp hội Doanh nhân Kanazawa, Phòng Thương mại và Công nghiệp Kanazawa, các cơ quan truyền thông, tổ chức giáo dục và giám đốc bảo tàng. Chúng tôi cũng có Ủy ban Kế hoạch làm công tác phê duyệt nội dung của triển lãm và hội thảo.

Các đơn vị đồng tổ chức sát cánh cùng chúng tôi từ những ngày đầu gồm chính quyền thành phố Kanazawa và Hội đồng Mỹ nghệ Kanazawa, cùng các bảo tàng và Tổ chức Doanh nghiệp Mỹ nghệ Kanazawa. Báo Hokkoku là đối tác truyền thông đặc biệt của chúng tôi.

Các nhà tài trợ của chúng tôi gồm Phòng Thương mại và Công nghiệp Kanazawa, Ngân hàng Hokkoku, Nikkiso và Mitani Sangyo. Đặc biệt, Nikkiso có mối liên hệ rất sâu sắc với kogei: ông cố của nhà sáng lập công ty là Kojiro Yamakawa – một nghệ nhân kim loại của Kaga. Chính vì thế, công ty Nikkiso thành lập hiệp hội Sokeikai để bảo tồn các kỹ thuật kogei truyền thống. 

Đối tác của chúng tôi chủ yếu là các bảo tàng, công ty và quốc gia cho mượn tác phẩm. Quỹ Loewe bắt đầu hợp tác với chúng tôi từ Triennale lần thứ tư, giúp đưa Trienniale ra quốc tế. Từ lần Triennale thứ sáu, Quỹ Michelangelo trở thành đối tác và thành lập cũng như tài trợ tiền giải thưởng cuộc thi Homo Faber Award  trong khuôn khổ Triennale.

Triennale có tiền thân là hội nghị về kogei trong thập niên 1990, và trở thành triển lãm từ năm 2010. Chị thấy điều này có thay đổi nhận thức của mọi người về kogei không? Sự kiện đã giúp nghệ nhân tiếp cận công chúng và tạo dấu ấn riêng ra sao?

Năm 1989, Kanazawa tổ chức Cuộc thi Thủ công và Mỹ nghệ Kanazawa nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập thành phố; từ đó, các cuộc thi kogei được tổ chức đều đặn hai năm một lần. Năm 1995, Kanazawa ban hành Tuyên bố Thành phố Thủ công Thế giới, với cam kết bảo tồn thủ công truyền thống và đào tạo thế hệ kế nhiệm. Sau tuyên bố này, Hội nghị quốc tế các thành phố thủ công và nghệ thuật tại Kanazawa được xúc tiến. Năm 2010, Trienniale chính thức được thành lập, kết hợp cả hội nghị và triển lãm, được tổ chức ba năm một lần. Năm 2017, hình thức cuộc thi được khôi phục.

Từ trước đến nay Kanazawa vẫn luôn tổ chức các cuộc thi, nhưng khả năng quảng bá còn hạn chế do quy mô và danh tiếng thành phố khiêm tốn. Năm 2004 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng khi Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Thế kỷ 21 mở cửa và trở thành địa điểm chính của Triennale. Điểm thú vị là mặc dù các bảo tàng do thành phố vận hành thường chú trọng vào kogei, nhưng bảo tàng này lại lấy nghệ thuật đương đại làm định hướng chính. Quyết định này đã thay đổi hoàn toàn vị thế Kanazawa: thay vì cạnh tranh nội địa với Tokyo và các thành phố khác, Kanazawa giờ đây có tiếng nói trong nền nghệ thuật đương đại toàn cầu.

Điều này cũng ảnh hưởng rất lớn đến cộng đồng địa phương. Khi các nghệ nhân kogei đến bảo tàng và chiêm ngưỡng những tác phẩm nghệ thuật đương đại với vật liệu hoàn toàn mới lạ, họ bỗng nhận ra vật liệu và kỹ thuật của mình cũng có thể trở thành một phần của nghệ thuật đương đại. Từ đó, thay vì xem kogei như một lĩnh vực riêng biệt, họ bắt đầu thấy được khả năng kết hợp giữa kogei và nghệ thuật đương đại.

Trong vai trò điều phối viên, chị xây dựng mối quan hệ và truyền tải giá trị của Triennale đến từng bên khác nhau như thế nào?

Các đối tác của chúng tôi hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng cùng chung tinh thần coi trọng monozukuri³. Các lãnh đạo doanh nghiệp, dù trong hay ngoài nước, đều nhiệt tình hỗ trợ chúng tôi, từ tài trợ, cung cấp địa điểm, giới thiệu diễn giả cho hội nghị kogei, đến hỗ trợ truyền thông và nhiều mặt khác. Không chỉ vậy, họ còn nhân cơ hội Triennale để gặp gỡ những người yêu thích kogei – đây chính là khách hàng tiềm năng, đối tác, hay những nhân vật có ảnh hưởng trong cộng đồng mà doanh nghiệp muốn kết nối.

Với những khâu thiết yếu như vận chuyển tác phẩm, thiết kế không gian triển lãm, quản lý trang web, chúng tôi kết hợp với các công ty địa phương và nhà thiết kế độc lập để tạo thành đội ngũ vững mạnh. Công nhân viên chức thành phố Kanazawa thì đảm nhận những vấn đề khó dung hoà hơn. Để nâng cao chất lượng Triennale, tôi hy vọng họ sẽ tự tin hơn khi thu nhận và chọn lọc ý kiến trong hội đồng.

Kể từ 2019, Quỹ Loewe đã đưa các tác phẩm đoạt giải Craft Prize đến triển lãm tại Triennale. Sự hợp tác với thương hiệu lớn này có ý nghĩa như thế nào với Triennale?

Việc hợp tác với Quỹ Loewe có tác động rất lớn vì họ có tầm ảnh hưởng truyền thông mà chúng tôi không thể có được. Giải thưởng Craft Prize của quỹ được tuyển chọn vô cùng kỹ lưỡng, quy tụ các tác phẩm với những vật liệu độc đáo toàn cầu và kỹ thuật hiếm chỉ còn tồn tại ở vài nơi. Việc Quỹ Loewe mang các tác phẩm thắng giải Craft Prize đến Kanazawa trưng bày trong khuôn khổ Triennale cũng giúp người dân địa phương vốn thường ít đi ra khỏi Nhật có cơ hội tiếp xúc với thủ công nghệ thuật thế giới.

Nhìn về tương lai, chị hy vọng Triennale sẽ phát triển ra sao?

Dù Triennale đang toàn cầu hóa, ảnh hưởng phương Tây vẫn chiếm phần lớn. Các nước Châu Á tham gia chủ yếu là những nước sẵn có truyền thống giao lưu kogei với Nhật Bản. Vì thế tôi mong muốn thấy được nhiều tác phẩm hơn từ các quốc gia có nền văn hóa khác biệt với Nhật.  Tôi cũng mong được hợp tác với những nghệ sỹ vươn mình ra quốc tế và đồng thời tìm tòi và khám phá nguồn cội văn hóa của mình. Vì là sự kiện ba năm một lần, chúng tôi luôn hướng tới mục tiêu làm cho kỳ sau tốt hơn kỳ trước. Trong chặng đường sắp tới, chúng tôi mong muốn tiếp tục vượt qua mọi rào cản để cùng nhau kiến tạo những điều mà một cá nhân đơn lẻ không thể tự mình tạo nên.

Cảm ơn chị Miyakoshi đã dành thời gian chia sẻ những góc nhìn quý báu!

Thực hiện: Hà Châu Bảo Nhi

[1] Bài viết này chủ trương giữ nguyên từ tiếng Nhật kogei (công nghệ 工芸) thay vì dịch thành “thủ công mỹ nghệ”, vì kogei có nghĩa rộng hơn “thủ công” và “mỹ nghệ”, bao gồm cả thủ công truyền thống và các thực hành đương đại, bất phân ranh giới giữa thủ công mỹ nghệ và nghệ thuật.
[2] 加賀百万石: “một triệu koku của Kaga” chỉ sản lượng gạo ước tính cực kỳ lớn trên lãnh địa Kaga (bao gồm Kanazawa hiện nay) và sự giàu có vượt trội của dòng họ Maeda.
[3] Monozukuri (物づくり) kết hợp “mono” (vật) và “zukuri” (làm), không chỉ mang nghĩa ”sản xuất”, mà còn thể hiện triết lý Nhật Bản coi việc làm ra sản phẩm là con đường tu dưỡng bản thân và tâm hồn.