“Cái gì là thật?” là một tiêu đề đặt thẳng vào vấn đề nhận thức. Chị đang chất vấn điều gì: hình ảnh, ký ức hay cấu trúc niềm tin?
Tôi nghĩ mình đang chất vấn phản xạ của chính mình trước tiên. Có những hình ảnh khiến ta tin ngay lập tức chỉ vì chúng quen thuộc. Ta không kiểm tra lại mà tiếp nhận chúng như một điều hiển nhiên. Nhưng rồi có lúc tôi bắt đầu chú ý đến một khoảnh khắc rất ngắn, khi sự hiển nhiên đó khẽ rạn đi. Tôi không nghĩ mình có khả năng phủ nhận hay khẳng định sự thật. Điều khiến tôi tò mò hơn là cách chúng ta tiếp cận nó. Một hình ảnh có thể trông rất ổn định, nhưng cảm giác ổn định ấy đôi khi đến từ việc ta đã nhìn nó quá lâu. Vì thế, “Cái gì là thật?” không phải là một tuyên ngôn mà giống một trạng thái mở hơn, nơi người xem được mời điều chỉnh lại khoảng cách giữa mình và điều mình đang nhìn.
Trong tranh của chị, ấn tượng đầu tiên thường là sự dịu dàng, chuẩn mực, thậm chí có phần cổ điển. Nhưng khi quan sát kĩ hơn vào chi tiết, sự mâu thuẫn bắt đầu lộ diện đằng sau các khớp nối hình ảnh. Đó có phải là một cấu trúc thị giác được tính toán?
Có lẽ có, nhưng không theo nghĩa tôi ngồi tính toán để tạo ra một sự lệch chuẩn cụ thể nào đó, mà xuất phát từ tò mò của tôi về khoảng cách giữa con người và hình ảnh họ đang mang. Có những hình ảnh đẹp đến mức tồn tại lâu hơn chính những người đã tạo ra chúng. Chúng được yêu mến, được lặp lại, được gìn giữ qua nhiều thế hệ và dần dần trở thành một phần trong cách chúng ta hình dung về cái đẹp. Tôi luôn bị thu hút bởi những hình ảnh như thế, nhưng đồng thời cũng thường tự hỏi điều gì xảy ra khi một con người ở quá lâu bên trong hình ảnh đã được khuôn định sẵn. Khi mọi thứ trở nên quá cân bằng, tôi thường cảm thấy chúng bắt đầu tách khỏi những chuyển động thật của đời sống.
Vì thế, trong quá trình làm việc, tôi thường giữ lại một chi tiết rất nhỏ khiến hình ảnh không hoàn toàn khép lại. Trong tranh của tôi, người phụ nữ thường xuất hiện với vẻ bình thản, gần như hoàn hảo. Họ không chống cự, cũng không mang một bi kịch nào rõ ràng. Nhưng tôi luôn muốn giữ lại cảm giác rằng phía sau sự yên tĩnh ấy vẫn có một chuyển động âm thầm, một mong muốn được sống gần hơn với chính mình thay vì trở thành hình ảnh mà người khác mong đợi. Điều khiến tôi xúc động chính là khoảnh khắc rất nhỏ khi ta nhận ra bên trong sự hoàn hảo vẫn tồn tại một điều gì khác – một mong muốn được dịch chuyển, được thay đổi, được sống theo cách riêng của mình. Tôi nghĩ phần lớn chúng ta, ở một thời điểm nào đó trong đời, đều từng sống trong khoảng cách ấy.
Khoảnh khắc “khẽ rạn đi” ấy diễn ra như thế nào trong trải nghiệm cá nhân của chị? Khi nhận ra khoảng cách giữa hiện thực và thói quen nhìn của chính mình, cảm giác của chị lúc đó là bất an hay là một sự giải phóng mang tính sáng tạo?
Tôi không nghĩ đó là một phát hiện lớn hay một khoảnh khắc đột ngột. Nó thường diễn ra rất âm thầm. Có khi tôi đang nhìn một gương mặt, một dáng đứng hay một hình ảnh văn hóa đã xuất hiện rất nhiều lần trong đời sống, và mọi thứ dường như hoàn toàn hợp lý, nhưng đến một lúc tôi nhận ra cảm giác hợp lý ấy không hẳn nằm ở nội tại bản thân hình ảnh, mà từ việc tôi đã quen với nó. Sự “rạn đi” chính là ở đó – khi một điều tưởng như hiển nhiên bỗng trở nên đáng để đặt câu hỏi.
Ban đầu tôi thấy khá bất an, bởi con người luôn muốn bám vào những gì quen thuộc. Khi một điều quen thuộc mất đi tính chắc chắn tuyệt đối, ta buộc phải chấp nhận rằng nhận thức của mình cũng có giới hạn. Nhưng cuối cùng, cảm giác đó lại gần với sự tự do hơn. Khi một hình ảnh không còn bị cố định trong một cách hiểu duy nhất, nó bắt đầu mở ra những khả năng khác. Và tôi nghĩ nghệ thuật thường bắt đầu từ chính khoảng mở đó.
Lụa vốn mang nhiều tầng nghĩa lịch sử và thẩm mỹ trong hội họa Việt Nam. Khi chọn lụa, chị có suy nghĩ rằng mình đang đối thoại với truyền thống không?
Có, nhưng không theo cách trực diện. Tôi không muốn lặp lại những hình dung quen thuộc về lụa như sự mềm mại, mượt mà hay thuần khiết. Điều khiến tôi quan tâm hơn là cấu trúc vật lý của nó. Lụa thấm, và khi đã thấm thì gần như không thể sửa chữa. Trong quá trình làm việc, mỗi lớp màu đều là một quyết định không thể thu hồi hoàn toàn. Tôi không thể che một sai lệch bằng cách đắp thêm quá dày. Tôi buộc phải chấp nhận dấu vết của từng lần đặt bút. Làm việc với lụa lâu rồi, tôi có cảm giác nó không cho mình cơ hội che giấu nhiều thứ. Một quyết định tốt hay chưa tốt đều ở lại trên bề mặt. Có lẽ vì thế mà nó buộc tôi phải trung thực hơn với chính mình.
Sự trung thực trên mặt lụa đã tác động thế nào đến cách chị đối thoại với những sai lệch hay những điều không như ý trong quá trình thực hành?
Trước đây, tôi cũng có xu hướng xem sai lệch là điều cần được khắc phục. Nhưng làm việc với lụa trong thời gian dài khiến tôi dần thay đổi cách nhìn đó. Tôi học cách quan sát những sai lệch ấy trước khi phán xét chúng. Tôi tự hỏi: đây thực sự là lỗi, hay chỉ là một kết quả khác với điều mình dự kiến? Và điều thú vị là những sai lệch đó thường xuất hiện khi tôi nghĩ mình đang kiểm soát tác phẩm khá tốt. Có những dấu vết rất nhỏ bất ngờ hiện ra sau nhiều lần rửa hoặc chồng lớp. Ban đầu tôi xem đó là sự can thiệp ngoài ý muốn. Nhưng càng làm việc lâu với lụa, tôi càng nhận ra không phải mọi điều ngoài dự tính đều cần bị loại bỏ.
Điều đó không có nghĩa là tôi trở nên dễ dãi với tác phẩm. Ngược lại, có lẽ tôi còn nghiêm khắc hơn trước. Nhưng sự nghiêm khắc ấy không còn nằm ở việc loại bỏ mọi dấu vết ngoài dự tính, mà ở việc phân biệt điều gì là ngẫu nhiên không cần thiết và điều gì là một phần chân thực của quá trình hình thành tác phẩm. Tôi nghĩ một phần của thực hành nghệ thuật là nhận ra khi nào nên tiếp tục dẫn dắt hình ảnh, và khi nào nên lùi lại để lắng nghe điều nó đang tự bộc lộ.
Chị nhiều lần nhắc đến việc rửa và chồng lớp như một quá trình loại bỏ. Điều đó có phải là cách chị tiếp cận “cái thật” thông qua sự gạt bỏ?
Có lẽ vậy. Tôi không tin vào việc làm cho hình ảnh ngày càng dày lên để nó “thật” hơn. Ngược lại, tôi thường rửa đi, làm mỏng lại, để xem điều gì còn đứng vững. Quá trình đó giống một cách tự kiểm tra. Nếu bỏ đi lớp này, hình ảnh còn tồn tại không? Nếu giảm bớt chi tiết kia, cảm giác có còn giữ được không? Tôi nhận ra rằng có những thứ trông rất rõ nhưng không cần thiết. Và cũng có những yếu tố rất nhỏ, nếu mất đi, toàn bộ hình ảnh sẽ mất cân bằng. Với tôi, “cái thật” có thể là thứ vẫn tồn tại sau nhiều lần loại bỏ.
Quá trình sáng tác loạt tác phẩm “Cái gì là thật?” có làm thay đổi cách chị trả lời chính câu hỏi mà mình đặt ra từ điểm khởi đầu hay không?
Thành thật mà nói, tôi không nghĩ mình tiến gần hơn đến một câu trả lời cuối cùng. Nếu có điều gì thay đổi, thì đó là cách tôi đối diện với câu hỏi. Trước đây, tôi thường nghĩ rằng sự thật là thứ có thể được tiếp cận nếu mình nhìn đủ kỹ hoặc loại bỏ đủ nhiều lớp che phủ. Nhưng càng làm việc, tôi càng nhận ra mọi hình ảnh đều mang trong nó nhiều tầng thực tại khác nhau. Có những điều vẫn đúng nhưng không còn đúng theo cách tuyệt đối mà tôi từng nghĩ. Có lẽ thay đổi lớn nhất là tôi không còn quá vội vàng đi tìm một kết luận. Tôi quan tâm nhiều hơn đến việc giữ cho khả năng nhìn và tự chất vấn luôn mở.
Triển lãm này đánh dấu điều gì trong hành trình của chị về mặt tư duy và thực hành?
Đây là giai đoạn tôi không còn cần chứng minh kỹ thuật nữa. Trong nhiều năm, tôi tập trung vào việc hiểu chất liệu Nhưng khi đã hiểu đủ, tôi nhận ra điều quan trọng không phải là khả năng, mà là lựa chọn. Tôi chọn tiết chế hơn. Chọn bỏ đi thay vì thêm vào. Chọn để hình ảnh tự đứng bằng sự cần thiết của nó, chứ không phải bằng hiệu ứng. Có lẽ đây là giai đoạn tôi bình tĩnh hơn, nhưng cũng nghiêm khắc hơn với chính mình.
Cảm ơn nghệ sỹ Bùi Tiên vì những chia sẻ đáng để ta suy ngẫm. Chúc chị thật năng suất với các dự án nghệ thuật sắp tới!
Thực hiện: Nhật Anh, Trần Vũ Minh Phúc
