Read the English version here.
Trong lời giới thiệu triển lãm, giám tuyển Brian Đoàn đặt ra câu hỏi trọng tâm: “Thứ trầm tích nào đã lắng đọng trên bề mặt một bức ảnh, để khiến người xem phải nhớ mãi không nguôi?” Trầm tích là những vật chất lắng đọng dưới đáy sông hoặc đại dương, dần dần tích tụ thành nhiều lớp qua thời gian. Tựa đề Trầm tích của Ánh sáng nhấn mạnh tầm quan trọng của ánh sáng trong việc tạo nên hình ảnh. Với sự tham gia của các nghệ sỹ trong và ngoài nước, triển lãm sử dụng trầm tích như một ẩn dụ cho sự lắng đọng của thời gian và ký ức trong bức ảnh, dù được ghi lại trong một khoảnh khắc hay cấu tạo từ những phương pháp chỉnh sửa nhiếp ảnh nghệ thuật. Ta có thể hiểu ẩn dụ của trầm tích ở đây theo hai cách: trầm tích đọng dưới mặt nước gợi lên ký ức về khoảng cách địa lý xa xôi, và trầm tích của ánh sáng, nơi thời gian và ký ức đọng lại trong một bức ảnh.
Trong Buồng sáng: Những suy nghĩ về nhiếp ảnh (1980), Roland Barthes nhận định rằng bức ảnh “không nhất thiết nói rằng điều gì đã biến mất, mà chỉ chắc chắn rằng điều ấy từng tồn tại.”1 Nhưng điều gì xảy ra với vòng đời của bức ảnh sau khoảnh khắc bấm máy? Những lớp trung gian xung quanh quá trình nhiếp ảnh dần hiện ra: vị trí của người chụp và đối tượng được chụp, bối cảnh lịch sử và chính trị, quá trình tráng ảnh, chỉnh sửa, phân phối, cũng như sự tiếp nhận hình ảnh của cá nhân hay tập thể. Bên cạnh những gì một bức ảnh thể hiện, ý nghĩa còn nằm ở những gì nó đại diện, cũng như những hoài niệm và cảm xúc mà nó gợi lên nơi người xem.
Triển lãm mở đầu bằng việc đưa người xem ngược dòng trở về với khởi thủy của nhiếp ảnh. Sử dụng kỹ thuật nhiếp ảnh không dùng máy ảnh, Nguyễn Hân tạo ra các bức photogram giàu chất thơ bằng cách đặt trực tiếp các vật thể lên giấy ảnh rồi phơi sáng, tiêu biểu là Truy bóng (2023–2024) và Vô đề (2016) – ảnh ghép độc bản sử dụng màu nước trên sợi đen trắng in trên nền gelatin bạc, được chọn làm poster triển lãm. Kết quả tưởng chừng đơn giản, nhưng thực tế đòi hỏi một quá trình hình dung và xây dựng ý niệm kỹ lưỡng. Trong khi đó, sử dụng những phương pháp ra đời từ thế kỷ 19, các tác phẩm chân dung collodion2 khổ lớn của Boris Zuliani “hấp thụ chiều sâu của nhiều phút trôi qua, sự căng thẳng của người mẫu và những biến động thất thường của ánh sáng thông qua các muối bạc.”3 Nhờ sự kiên nhẫn đằng sau quá trình nhiếp ảnh, một quá trình vốn đòi hỏi nhiều thời gian, mà từng biểu hiện chân thực nhất của con người được được hé lộ qua cử động tĩnh kéo dài của người mẫu. Chụp trên phim, các tác phẩm của Thy Trần dàn dựng vật thể và cơ thể người giấu mặt, được lên kế hoạch kỹ lưỡng với ánh sáng mang tính điện ảnh, trong đó thử nghiệm và sai sót trở thành một phần quan trọng của quá trình. Thay vì chỉ gợi sự hoài niệm, cách tiếp cận analogue nhấn mạnh cách các nghệ sỹ thể nghiệm với sự khó đoán trong quá trình tạo ra hình ảnh, qua đó thách thức quan niệm sẵn có về cách một bức ra đời trong thời đại kỹ thuật số.

Không gian tồn tại trong một bức ảnh, dù trông chân thực hay hùng vỹ đến đâu, vẫn luôn được điều chỉnh và kiểm soát.4 Chính từ chủ ý, sự đổi mới và khả năng sáng tạo của người chụp, mà những thực tại ấy được kiến tạo thành ký ức, như một dạng “tài liệu hư cấu.” Lấy cảm hứng từ ý niệm phương Đông tưởng tượng và trải nghiệm châu Á bị “ngoại lai” hóa, chuỗi tác phẩm Khu vườn khát vọng (2011) của Jamie Maxtone-Graham bao gồm chuỗi ảnh chân dung dàn dựng về những người xa lạ tại Hà Nội giữa lòng thiên nhiên, mang vẻ hư cấu kỳ lạ được lấy cảm hứng từ những tấm bưu ảnh thời kì Pháp thuộc. Bộ ảnh tư liệu Giữ nước (2010–2015) bởi Duy-Phương Lê Nguyễn lưng chừng giữa thực và hư, ghi lại hình ảnh cộng đồng sống gần hồ Trị An trong trạng thái lơ lửng giữa khung cảnh mặt nước mơ màng. Đặt máy ảnh đằng sau rèm cửa sổ khách sạn, nghệ sỹ người Mỹ gốc Việt Pipo Nguyễn-Duy ghi lại hoạt động và chuyển động hằng ngày của cư dân trong một khu hẻm tại TP. HCM qua chuỗi tác phẩm Cửa sổ khách sạn (2016–2019), đề cập đến tính xuyên văn hóa và tính đặc thù của địa điểm qua góc nhìn của người ngoài cuộc, nơi căn phòng khách sạn đóng vai trò như một ẩn dụ cho một không gian trung gian.5 Chuỗi ảnh đen trắng dưới ống kính của Trần Anh Dũng lại thể hiện người mẫu và chủ thể qua góc nhìn thân mật mang tính điện ảnh, cùng không khí mờ ảo như thể tách rời họ khỏi hiện thực. Những tác phẩm trên hé lộ rằng nhiếp ảnh không chỉ là phương thức ghi dấu hiện thực, mà thông qua thủ pháp dàn cảnh, lấy khung và phân bố góc nhìn kiến tạo nên những cách thức sáng tạo và nhìn nhận những chiều kích thực tại khác nhau.


Triển lãm đồng thời giới thiệu các tác phẩm ghi lại đời sống và phong cảnh thực tế ở trong và ngoài nước. Nhà thám hiểm và nhiếp ảnh gia Hoàng Lê Giang mang đến hình ảnh từ những chuyến đi xa, tiêu biểu là Xương Amdo (2025) và Carbon Isfahan (2025), ghi lại cảnh quan thiên nhiên và những phân mảnh của chúng, gợi lên cảm giác thô mộc nhưng mơ màng từ cái nhìn đầu tiên. Cảnh biển qua chuỗi tác phẩm Đi về phía Đông (2019) của Nguyễn Thế Sơn được thực hiện trong mười ngày lênh đênh trên biển Đông. Tác phẩm được đóng khung trong những hộp đèn tròn như đang nhìn biển qua khung cửa sổ của một con tàu trong chuyến hải hành. Hoàng Thế Nhiệm ghi lại cảnh quan qua việc lấy khung cẩn trọng và sử dụng ánh sáng, bóng và độ tương phản, cho thấy sự tồn tại song song của thiên nhiên và quá trình phát triển đô thị tất yếu trong Điểm khởi đầu cho một công viên thành phố mới (2020) và Dành sự sống cho phát triển cuộc sống mới (2020). Những bức ảnh tư liệu của Huỳnh Anh tập trung vào con người và môi trường ở miền Trung, ghi lại cuộc sống thường nhật và khung cảnh có nguy cơ biến mất, như trong Chợ sớm (2016) hay một ngôi đền đang bị phá dỡ trong Phước (2016). Tại đây, phong cảnh không nhất thiết gắn liền với thiên nhiên hay một không gian rộng lớn được ghi lại qua nhiếp ảnh, mà có thể gắn liền với những trải nghiệm hoặc đời sống thường nhật, qua đó cho thấy mối quan hệ giữa con người và đất đai, dù còn nguyên sơ hay đang trong quá trình đô thị hóa.6


Hình ảnh của người phụ nữ thanh lịch hay việc khắc họa cái đẹp từ lâu đã luôn là đề tài quen thuộc của nhiếp ảnh. Tuy nhiên, ta có bao giờ nghĩ đến dáng vẻ lao động đằng sau những tấm hình này, cũng như các khuôn mẫu và định kiến xoay quanh chúng? Thực hành nhiếp ảnh có thể phản kháng hay thách thức góc nhìn gia trưởng như thế nào? Những bức ảnh đen trắng của Hoàng Trưởng trong Trưa hè (cuối những năm 1990) and Dáng ngọc (đầu những năm 2000), thể hiện người mẫu tạo dáng trong bộ áo dài được lãng mạn hóa, gợi nhắc quan niệm truyền thống về vẻ đẹp dịu dàng và đoan trang của người phụ nữ Việt. Trùng hợp thay, trên cùng tầng, những tác phẩm của ông được đối diện bởi Chân dung tự chụp/Tóc/Ống điếu (1985) của Phạm Thị Hạnh, trong đó nghệ sỹ cũng mặc bộ áo dài, cầm một ống điếu và với ánh mắt chất vấn nhắm thẳng về phía người xem, thách thức góc nhìn nam giới và khiến người xem phải suy tư về định kiến nhắm tới tính nữ.7 Bên cạnh đó, chuỗi tác phẩm Bản sao không chứng thực (2022–đang tiếp diễn) của Hà Đào ghi lại cận cảnh chi tiết của bộ móng tay được thực hiện bởi những người thợ làm móng từ Hà Nội đến Berlin, nơi sắc màu uyển chuyển gợi liên tưởng đến những phong cảnh trừu tượng. Vẻ đẹp được tạo nên từ sự tỉ mỉ ấy không chỉ đơn thuần đại diện cho cái đẹp, mà còn hé lộ tính lao động, sự chăm chút và tay nghề đứng sau.
Ngoài những tác phẩm ghi lại hình ảnh thực tế, triển lãm còn giới thiệu các tác phẩm nhiếp ảnh nghệ thuật được tạo ra nhờ phương pháp tạo tác và chỉnh sửa hình ảnh. Thuộc thế hệ thứ hai của cộng đồng hải ngoại, Ann Lê sử dụng kỹ thuật dựng ảnh (photomontage) trên những hình ảnh lưu trữ về Ông ngoại (2017), Ba (2017) và Ông nội (2017) những người đã trải qua thời chiến. Những bức chân dung hiện ra như mảnh vỡ được ghép lại thành từng mảng, trong khi nghệ sĩ giữ lại những vết nứt trên mặt ảnh có chủ đích, như một “bản đồ ký ức” để thế hệ sau suy ngẫm về bản dạng cá nhân, di sản và cảm giác thuộc về.8 Quế (Nguyễn Đức Hùng) trình bày các tác phẩm nhiếp ảnh kỹ thuật số, tiêu biểu là Thị (2017–2022) and Nữ thần rừng (2019), tạo nên thế giới nội tâm tối tăm, giàu cảm xúc và bí ẩn, bắt nguồn từ những ký ức cá nhân về gia đình và bản thân nghệ sỹ. Thông qua việc cắt, ghép, chỉnh sửa và điều chỉnh bố cục hình ảnh, các tác phẩm đối diện với sự phức tạp của những tổn thương tâm lý, của lịch sử và cá nhân, mà không cần thể hiện chúng trực tiếp.

Vượt ra khỏi giới hạn ban đầu của nhiếp ảnh, những bức ảnh không còn nằm trên một mặt phẳng mà được chuyển hóa thành những tác phẩm sắp đặt, tạo nên trải nghiệm không gian. Nắng rực rỡ (2026) bởi Nguyễn Phương Linh là hình ảnh được chỉnh màu in trên tấm bạt PVC lớn, biến một cảnh quan thành dạng hình ảnh gần giống với da thịt khi được nhìn ở khoảng cách gần. Tấm bạt được treo từ trần nhà bởi một chiếc móc câu cá và đỡ bằng chiếc bàn bốn chân, với một chân sắt nhọn đâm vào trái sầu riêng, tạo cảm giác tương tự một cơ thể sống. Còn đối với Quang Lâm, nhiếp ảnh lại là một công cụ để khám phá tương lai và đồng thời lưu giữ quá khứ, như một cách hồi sinh lịch sử9 thông qua sưu tầm các lưu trữ cổ. Chuỗi tác phẩm kỹ thuật số Viễn Đông siêu hình (2023) với những khối hình học chuyển động, gợi lên địa hình, sóng biển và bản đồ được vẽ trực tiếp trên các bức ảnh lưu trữ về phong cảnh và các thành phố ở miền Viễn Đông từ thời Pháp thuộc. Ô chữ lưu trữ (2025) bao gồm các bức ảnh cùng một sắp đặt mở rộng với chiếc tủ mục lục, những chồng sách cũ, bảng vi mạch điện tử, bảng đèn LED cùng với những trái thanh long nằm rải rác, và tất cả được nối với nhau bằng sợi chỉ đỏ. Bằng việc đưa yếu tố nhiếp ảnh vào không gian vật lý, cả hai nghệ sỹ đưa bức ảnh chụp ra khỏi chính phương tiện này, cho phép người xem tiếp cận các tác phẩm từ nhiều khoảng cách và góc độ khác nhau.
Câu chuyện triển lãm mang một góc nhìn thi vị, bắt nguồn từ nỗi nhớ của giám tuyển người Mỹ gốc Việt với Việt Nam. Bên cạnh ý niệm Đông gặp Tây, lối tiếp cận này phần nào giải thích được vì sao triển lãm được định hình từ góc nhìn từ hải ngoại hướng vào trong, đặt ký ức và khoảng cách địa lý làm trọng tâm để thấu hiểu tâm thức người Việt. Tuy nhiên, góc nhìn này trở nên kém thuyết phục hơn khi triển lãm quy tụ 18 nghệ sỹ dưới cùng một danh nghĩa “chúng tôi là một tiếng nói; chúng tôi là Việt Nam.” Điều này có thể vô tình thu hẹp đi sự đa dạng trong thực hành của các nghệ sỹ vào trong một câu chuyện duy nhất.
Những câu trích dẫn từ các nghệ sỹ được đặt bên cạnh các tác phẩm, cùng với tiêu đề tác phẩm và thông tin tiểu sử. Dẫu biết đây là phương thức giúp tiếng nói của các nghệ sỹ được hiện diện rõ hơn, thì ở một số trường hợp, các đoạn trích dẫn dường như đã bị tách ra khỏi ngữ cảnh gốc thuộc những phỏng vấn được in trong ấn phẩm. Người xem nếu không đọc ấn phẩm sẽ khó có thể hiểu sâu về tác phẩm cũng như bối cảnh của chúng, và vấn đề này liên quan đến sự thiếu nhất quán trong khâu sản xuất và trình bày, thay vì nằm ở quyết định giám tuyển. Ngoài ra, mạch giám tuyển đã có thể được phát triển sâu hơn nếu dành thêm sự chú ý đến các kỹ thuật nhiếp ảnh mà nghệ sỹ sử dụng, qua đó có thể tăng cường sự gắn kết giữa người xem và chất liệu của các tác phẩm bên cạnh các tầng xúc cảm mà chúng đem lại.

Thế kỷ 21 đánh dấu thời đại truyền thông kỹ thuật số, với các phần mềm chỉnh sửa và trí tuệ nhân tạo ngày càng có vai trò quan trọng hơn trong quá trình một hình ảnh được tạo ra. Thay vì chỉ tồn tại như một đối tượng được phân phối hay tiêu thụ một cách thụ động, nhiếp ảnh có thể được xem là một thực hành mang tính xã hội, tham gia vào những trao đổi giữa cá nhân, hệ thống và mối tương quan giữa người và người.10 Trầm tích của Ánh sáng có thể chưa phải là triển lãm toàn diện nhất về nhiếp ảnh đương đại, nhưng đây vẫn là một trong những đóng góp quan trọng cho diễn ngôn về nhiếp ảnh tại Việt Nam, vốn phần lớn vẫn nằm ngoài câu chuyện lịch sử nghệ thuật. Triển lãm kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai, đồng thời mời gọi người xem suy ngẫm về những ký ức cá nhân và tập thể thông qua một kho lưu trữ thị giác không ngừng phát triển, được hình thành bởi những nghệ sỹ trong nước, đã vượt qua đại dương và trở về.
Thực hiện: An Trần
[1] Roland Barthes, Buồng sáng: Những suy nghĩ về nhiếp ảnh, dịch bởi Richard Howard, Hill and Wang (1981), tr. 85.
[2] Ảnh chụp bằng kỹ thuật bản ướt thế kỷ 19, đòi hỏi thời gian phơi sáng lâu trên các tấm kính hoặc kim loại phủ muối bạc nhạy sáng.
[3] Brian Đoàn và Boris Zuliani, “Boris Zuliani,” Trầm tích của Ánh sáng: Nhiếp ảnh đương đại trong dòng chảy Việt Nam, NXB Phụ Nữ Việt Nam (2026), tr. 269.
[4] Charmaine Toh, “Thành phố trong tầm kiểm soát,” Những bức ảnh sống động: Nhiếp ảnh tại Đông Nam Á, ấn bản thứ 1, biên tập bởi Charmaine Toh, Phòng trưng bày Quốc gia Singapore (2022), tr. 329.
[5] Brian Đoàn và Pipo Nguyễn-Duy, “Pipo Nguyễn-Duy,” Trầm tích của Ánh sáng: Nhiếp ảnh đương đại trong dòng chảy Việt Nam, NXB Phụ Nữ Việt Nam (2026), tr. 173–179.
[6] Liz Wells, Vấn đề Đất đai: Nhiếp ảnh phong cảnh, Văn hóa và Bản sắc, I.B. Tauris & Co Ltd (2011), tr. 21.
[7] Brian Đoàn, “Ánh sáng từ hai nguồn cội,” Art Nation 9, NXB Phụ Nữ Việt Nam (2025), tr. 148–149.
[8] Brian Đoàn và Ann Lê, “Ann Lê,” Trầm tích của Ánh sáng: Nhiếp ảnh đương đại trong dòng chảy Việt Nam, NXB Phụ Nữ Việt Nam (2026), tr. 106–107.
[9] Brian Đoàn và Quang Lâm, “Quang Lâm,” Trầm tích của Ánh sáng: Nhiếp ảnh đương đại trong dòng chảy Việt Nam, NXB Phụ Nữ Việt Nam (2026), tr. 91, 95.
[10] Brian Đoàn, Trầm tích của Ánh sáng: Nhiếp ảnh đương đại trong dòng chảy Việt Nam, NXB Phụ Nữ Việt Nam (2026), tr. 26–27.

