Xin chào giám tuyển Ace Lê, chúc mừng Sotheby’s với những kỷ lục vô tiền khoáng hậu vừa đạt được. Dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu, anh có thể phân tích rõ hơn đâu là lý do cốt lõi khiến tác phẩm Hoa viên nhã đàm của Vũ Cao Đàm đạt tới mức giá kỷ lục 3,69 triệu USD? Yếu tố về khổ tranh lớn, lịch sử lưu dấu tại các bảo tàng, hay tâm lý thị trường tại thời điểm này đóng vai trò quyết định?

Có lẽ là tất cả các yếu tố trên. Nhưng dù thị trường có thể lên hay xuống, điều quan trọng nhất khi chúng tôi thẩm định và định giá cho tác phẩm vẫn là tầm quan trọng về lịch sử và lịch sử mỹ thuật. Vì vậy mà ngay từ khâu ước tính, Hoa viên nhã đàm đã là tác phẩm Việt được định giá cao nhất từ trước tới nay với mức 8-19,6 triệu HKD, và cuối cùng gõ búa vượt giá ước tính trần tận 51%. Xét về lai lịch (provenance), tác phẩm có chuỗi lịch sử trao tay minh bạch, đã từng được triển lãm tại Đông Dương Kinh tế Cục (Agindo) ngay từ năm vừa được sáng tác, với nguồn ảnh tư liệu xác tín.

Xét về giá trị mỹ thuật, đây là một kiệt tác lụa khổ đại rất hiếm của Vũ Cao Đàm, với thủ bút tinh tế của một người vốn được đào tạo điêu khắc, và thể hiện đề tài liên quan mật thiết tới đời sống tâm tư và lịch sử gia đình họa sỹ ở thời điểm Thế chiến II sắp nổ ra. Xét toàn diện, Hoa viên nhã đàm là một hoàn phẩm toàn bích, gói gọn thế giới tâm tưởng của Vũ Cao Đàm trong một giai đoạn biến động nơi đất khách.

Bên cạnh Vũ Cao Đàm, cột mốc 360 ngàn USD của danh họa Trần Lưu Hậu với tác phẩm Công viên 15 cũng gây chấn động không kém. Phải chăng đây là tín hiệu cho thấy “khẩu vị” của các nhà sưu tập đang dịch chuyển, và liệu tranh thuộc thế hệ Khóa Kháng chiến đã đến lúc bước vào giai đoạn thiết lập một mặt bằng giá trị xứng tầm mới, thay vì đứng sau cái bóng của tranh Đông Dương?

Đó là một làn sóng thị trường tất yếu sẽ phải xảy ra. Khi phong trào hồi hương tác phẩm quý diễn đã và đang diễn ra sôi nổi trong 2 thập kỷ qua, thì nguồn tranh Đông Dương ở hải ngoại sẽ ngày càng hiếm cạn. Thời gian trôi qua cũng sẽ cho chúng ta – cả khối nghiên cứu và khối sưu tập – khoảng lui đủ sâu để nhận định đâu là các tác giả, tác phẩm quan trọng.

Thế hệ họa sỹ khóa kháng chiến là lứa tiếp nối ngay sau Đông Dương, và các tác phẩm hậu Đổi Mới của họ mang tính cá nhân cao, cách thể hiện đương đại, và với lịch sử tư liệu vững vàng để đối chiếu – như tôi đề cập đến trong bài luận tôi viết riêng cho Trần Lưu Hậu trong phiên đấu này. Công viên 15 lập kỷ lục mới, là một tín hiệu cần thiết và đáng mừng. Một thị trường nghệ thuật sẽ bền vững khi thanh khoản được dàn đều qua các thời kỳ khác nhau.

Bài bình luận xung quanh sự kiện của anh nhắc đến một thông tin rất đáng chú ý, đó là tỉ lệ khách đấu có xu hướng “lành mạnh thiên về khách trong nước”. Anh có thể phác họa rõ hơn về chân dung các nhà sưu tập Việt Nam thế hệ mới tham gia phiên đấu này? Đâu là động lực khiến họ sẵn sàng chi hàng triệu USD để đưa các kiệt tác Việt từ nước ngoài trở về quê hương?

Tôi xin phép bảo mật thông tin cụ thể của các nhà sưu tập, nhưng có thể chia sẻ về xu hướng chung. Các tiến triển rất lành mạnh về cơ sở hạ tầng tại Việt Nam như kinh tế tăng trưởng, khung chính sách cho nghệ thuật dần được hình thành, và hệ thống kinh viện, giáo dục nghệ thuật bắt đầu nhận được nhiều sự chú ý hơn đã tạo tiền đề cho một thế hệ nhà sưu tập nội địa có tiềm lực tài chính, kiến thức mỹ thuật và tầm nhìn xa để hồi hương các tác phẩm quý từ khoảng 15 năm đổ lại.

Và khi đứng trước một kiệt tác tranh Việt, hẳn nhiên người Việt sẽ rung cảm hơn cả, nên sẽ quyết liệt hơn khi mở hầu bao. So với hai thập kỷ trước đây, tỉ lệ người Việt đấu giá tranh Việt đã trở nên áp đảo so với khách khu vực và quốc tế.

Tỉ lệ thanh khoản 100% (18/18 tác phẩm đều có chủ) là một con số rất đáng kể. Tuy nhiên, ở góc độ thị trường, sự tăng trưởng này có đi kèm với nguy cơ nào cần lưu ý hay không? Làm thế nào để chúng ta giữ được tính lành mạnh và bền vững trong bối cảnh nền kinh tế vĩ mô hiện tại?

Với một sàn đấu giá uy tín như Sotheby’s, thì tỉ lệ thanh khoản luôn ở trong mức 90–100%, bởi đầu vào đã được lọc với tiêu chuẩn thẩm định kỹ càng. Phân khúc Việt Nam trong những phiên gần đây tại Sotheby’s đều đạt tỉ lệ gõ búa cao nhất trong khu vực, điều này thể hiện sự tự tin rất cần thiết cho cả khối ký gửi, khối mua và vai trò môi giới của nhà đấu giá. Tuy nhiên, nếu tỉ lệ mua 100% diễn ra thường xuyên ở các nhà nhỏ, không có chuyên môn thẩm định tranh Việt, với các tác phẩm có vấn đề, thì rất có thể lại là một tín hiệu đáng ngờ của mặt trái trong vận hành, ví dụ như giao dịch giả để hợp thức hóa một tác phẩm yếu kém.

Nắm giữ tới 4 kỷ lục trong top 5 tranh Việt cho thấy thế thượng phong của Sotheby’s. Với tư cách là Cố vấn Cao cấp, anh đánh giá như thế nào về tầm quan trọng của việc một nhà đấu giá quốc tế sử dụng các chuyên gia bản địa trong việc mở khóa và định hình thị trường mỹ thuật tại Việt Nam?

Tôi có hân hạnh là người Việt đầu tiên được một nhà đấu giá hàng đầu như Sotheby’s bổ nhiệm làm giám tuyển và Cố vấn Cao cấp cho mảng tranh Việt Nam từ 2021. Trong 5 năm qua, đã có nhiều đơn vị khác bắt đầu đi theo chiến lược tương tự, và đó là một dấu hiệu vô cùng rõ ràng để thấy rằng thị trường quốc tế đã nhận ra tầm quan trọng của thị trường nghệ thuật Việt Nam, và chuyên môn của người Việt. Công việc giám định, giám tuyển là xương sống của một sàn đấu giá. Một chuyên gia người nước ngoài nếu không đọc được những nghiên cứu viết bằng tiếng Việt, hoặc không có mạng lưới đọc được chữ Nôm, sẽ không làm tốt được nhiệm vụ xác tín khi lọc tác phẩm đưa lên phiên đấu.

Từ cột mốc của phiên đấu giá mùa thu năm nay, anh dự báo như thế nào về diện mạo của thị trường tranh Việt trong 3 – 5 năm tới? Liệu dòng tiền từ các kỷ lục của thế hệ Đông Dương và Kháng chiến có tạo ra một hiệu ứng lan tỏa giúp các nghệ sỹ thuộc phân khúc Đương đại của Việt Nam có cơ hội bứt phá trên sàn quốc tế?

Tôi tự tin rằng nghệ thuật Việt sẽ còn khởi sắc nhiều, xuyên suốt ở các phân khúc Đông Dương, kháng chiến, và đương đại. Như tôi thường hay chia sẻ trong các bài giảng về thị trường, các tác phẩm Việt Nam nằm ở một vị trí đặc biệt: vừa có nền lịch sử thuộc địa cùng Đông Nam Á, lại có ngôn ngữ thẩm mỹ mà khối đồng Văn có thể cảm thụ. Vậy nên tiềm lực lan tỏa của nghệ thuật Việt là rất lớn, ở cả phạm vi nội địa và quốc tế, làm tiền đề cho chiến lực xây dựng thanh khoản lâu dài.

Thực hiện: Lưu Nguyệt Linh – Tạp chí Ngày Nay