Read the English version here.

Kỳ triển lãm thứ tư của Thailand Biennale (Biennale) diễn ra tại Phuket với tên gọi “[Kiếp Ba] Vĩnh Hằng”. Tên gọi này có ý nghĩa gì và soi chiếu diện mạo của thành phố biển Phuket như thế nào trong triển lãm lần này?

Ý niệm của triển lãm khởi nguồn từ một diễn giải cổ xưa của Ấn Độ giáo về dòng thời gian: Một Kalpa (Kiếp ba) được tính bằng một ngày trong đời của vị thần Sáng thế Brahma – tương đương với 1.000 Mahayuga, hay 4.320.000.000 năm nhân gian. Chu kỳ này kéo dài cho đến khi vị thần Hủy diệt Shiva thiêu rụi tạo hóa bằng ngọn lửa của Kalpa. Chủ đề “[Kiếp Ba] Vĩnh Hằng” là một nỗ lực khơi gợi lại mối liên kết bền bỉ giữa con người và tự nhiên qua các thời đại. Trong bối cảnh khi công nghệ, sinh thái và kinh tế đang đẩy tính cộng sinh giữa người và vật vào thế lưỡng nan, ý niệm này là một câu hỏi cấp thiết về sự tồn tại.

Phuket là một thành phố sở hữu nhiều đặc tính dị biệt được nhào nặn bởi tạo hóa. Mũi Promthep là nơi hình ảnh “kiếp ba” được hình tượng hoá khi ta quan sát cảnh hoàng hôn trải dài trên đường chân trời. Trong lịch sử, Phuket từng là tâm điểm của những cuộc chuyển biến văn hóa và đời sống. Một trong những cột mốc then chốt chính là kỷ nguyên khai thác mỏ hiện đại – giai đoạn đã vắt kiệt nguồn lực địa phương – đặc biệt là ngành thiếc. Khi ngành khai khoáng bắt đầu thoái trào, ngành du lịch đã tiếp quản, biến Phuket thành thiên đường của du lịch thư giãn và chữa lành. Sự biến dịch này làm bật lên mối quan hệ xoay chuyển không ngừng giữa khai thác và bảo tồn. Tồn tại song song đó là những góc khuất của cơn lốc du lịch – những tàn tích để lại như các tòa nhà bỏ hoang hay các khu vực thiên nhiên cần được tái tạo – đã thêm vào câu chuyện của thành phố này một tầng ý nghĩa khác. Khái niệm “thời gian” ở đây đóng vai trò trọng yếu, giúp chúng ta thấu hiểu tầm quan trọng của công tác bảo tồn và tính bền vững.

Một điểm nhấn định hình Biennale lần này chính là sự gắn kết với 19 địa điểm triển lãm, với hơn một nửa là các phế tích công nghiệp và dân sự trên khắp đảo – từ Trạm điện cũ Chao Fah, Toà nhà Ngân hàng Bangkok bỏ hoang, đến Nhà máy rượu cũ Kathu. Ông có thể chia sẻ về quyết định tái thiết các không gian này thành các khu vực triển lãm cũng như các giá trị nghệ thuật mà ban giám tuyển muốn truyền tải?

Trong giai đoạn khảo sát thực địa cho kỳ Biennale này, đội ngũ giám tuyển quyết định không giới hạn địa điểm vào các không gian phục vụ du lịch. Thay vào đó, chúng tôi nghiên cứu các địa danh lịch sử để tìm kiếm cái nhìn đa tầng hơn về Phuket. Mỗi tòa nhà kể một câu chuyện riêng biệt, một lớp cắt của đời sống bản địa luôn xoay chuyển. Những mối nối lịch sử này, vốn từng bị đóng khung trong những góc nhìn đơn diện, giờ lại hiện hữu trước mắt chúng tôi như thể một đô thị sống động, đóng vai trò then chốt trong dòng chảy lịch sử nhân loại. Chẳng hạn như Poonphol Plaza, được xây dựng trong thời kỳ bùng nổ kinh tế từ nguồn vốn vay IMF, lại hoàn thiện vào thời điểm nổ ra cuộc khủng hoảng tài chính châu Á – hay còn gọi là khủng hoảng “Tom Yum Goong” tại Thái Lan. Tòa nhà ấy đã ngủ yên cho đến tận triển lãm lần này, nơi nó lần đầu tiên thực hiện sứ mệnh của mình, nhưng với tư cách một không gian nghệ thuật đương đại. Tương tự, Trạm điện Chao Fah lại là hiện thân của một bước ngoặt lịch sử, đánh dấu sự dịch chuyển từ kỷ nguyên khai khoáng – vốn là nguồn thu nhập chính của Phuket – sang sự thoái trào của các doanh nghiệp địa phương vào thập niên 1970, nhường chỗ cho sự trỗi dậy của công nghiệp du lịch. Baan Phra Aram, hay còn gọi là Nhà Rùa, từng là văn phòng và quầy vé của Thai Airways, nhưng đã vĩnh viễn đóng cửa sau đại dịch COVID-19. Baan Luang Amnat tại quận Kathu là nơi vị thủ lĩnh người Hoa Luang Amnat Nararak đã khởi nguồn một trong những lễ hội ăn chay lớn nhất Thái Lan. Công viên Saphan Hin khi xưa là một bến cảng – nay chỉ còn là một khu đất được xây trên những lớp phế thải vụn bị vùi lấp, ôm trọn lấy trung tâm tổ chức thi đấu thể thao và vận động 4.000 chỗ ngồi – nơi cũng trở thành một phần của không gian triển lãm. Không gian này mở ra một bối cảnh sâu lắng để suy ngẫm về những ký ức chung về thảm họa sóng thần ở miền Nam Thái Lan, với điểm nhấn là tác phẩm sắp đặt của Sakamoto Ryuichi và Shiro Takatani: cây đàn piano được tìm thấy tại một tỉnh miền Bắc Nhật Bản, với các phím đàn được kích hoạt tự động bởi cơ chế phản hồi theo các chuyển động của mảng kiến tạo địa chất. Mỗi địa điểm trong triển lãm đều nắm giữ một câu chuyện từ các thời kỳ khác nhau, và việc kết nối những hình ảnh này thành một phổ cảnh rộng lớn hé lộ những dòng thời gian chồng lấn, cho thấy sự chuyển hóa không ngừng của thành phố và con người nơi đây.

Kỳ Biennale lần này đánh dấu sự lên ngôi của các tác phẩm đa phương tiện và đa giác quan, với những cái tên lừng lẫy trong làng đương đại như Andrew Thomas Huang, Taloi Havini, Ayoung Kim, cùng nhiều gương mặt đang lên trong khu vực như đại diện Việt Nam Thuỷ Tiên Nguyễn. Tầm nhìn giám tuyển và các nghệ sỹ cùng tác phẩm tham gia có mối tương hợp như thế nào?

Việc lựa chọn các nghệ sỹ tham gia lần này được dẫn dắt bởi khát vọng trong thực hành của họ và mức độ cộng hưởng giữa tác phẩm với chủ đề triển lãm. Trong khi các tác động của công nghệ thường được xem là mối đe dọa hiện sinh – vượt trên cả các thảm họa chiến tranh hay vũ khí hạt nhân – thì mối quan ngại cấp bách và trực diện nhất hiện nay lại nằm ở dấu chân sinh thái của công nghệ, cùng vai trò trực tiếp lẫn gián tiếp của chúng trong việc tàn phá điều kiện sống của con người. Như một lẽ tất yếu, phần lớn các tác phẩm trong triển lãm đều khai thác hoặc lồng ghép những tự sự liên quan đến các công nghệ này. Điều đặc biệt thú vị nằm ở sự đan xen và tương phản giữa mối quan tâm cá nhân của nghệ sỹ với chính loại hình công nghệ mà họ chọn để khai thác.

Bằng cách tái diễn giải những câu chuyện này – dù là ký ức hay huyền thoại – qua lăng kính của truyền thông đương đại, chúng tôi thổi vào đó những sức sống mới, từ đó kiến tạo nên một hệ khung sắc sảo và đa tầng hơn để soi chiếu vào thực tại. Gương mặt đại diện cho Việt Nam trong triển lãm là nghệ sỹ Thuỷ Tiên Nguyễn với sắp đặt “Press Club”² (2025), thể hiện quá trình tìm về những ký ức cảm xúc cũng như lịch sử cá nhân và gia đình. Tác phẩm sắp đặt điêu khắc động quy mô lớn này kết hợp chất liệu thép không gỉ với tiện gỗ và dầm cửa cũ được thu thập trực tiếp từ các công trình địa phương tại Phuket. Nghệ sỹ đã hệ thống hóa những mảnh ghép này thành một băng chuyền cơ khí chở những bó hoa tươi, trên nền âm hưởng những bản nhạc Việt vang vọng trong căn phòng khách sạn bỏ hoang Mellow Pillow. Các mảnh ghép chồng chéo này tương phản gay gắt với thực tại mà chúng đang mang vác – tràn ngập những ký ức chung mà đôi khi quá đỗi đau thương nên bị ta phong tỏa tại những góc khuất sâu nhất trong tâm trí. Các tác phẩm này không chỉ đơn thuần gợi lại, mà còn hồi sinh những ký ức đó để tiếp thêm cho ta sự cởi mở và lòng can đảm khi đối diện với hiện thực.

Cuộc đối thoại của “[Kiếp ba] Vĩnh hằng” còn tôn vinh kỹ nghệ thủ công, các hiện vật văn hóa, nghi lễ dân gian và cả những tiếng nói bị lãng quên trong câu chuyện đương đại. Ông có thể chia sẻ về định hướng giám tuyển trong việc kết nối giữa tư duy ý niệm và mỹ nghệ bản địa trong kỳ Biennale này không?

Trong triển lãm này, sự hiện diện của kỹ nghệ thủ công và tiếng nói bản địa không đi theo lối mòn hoài niệm trong kích cầu du lịch, mà là tạo ra một lập trường mang tính chính trị nhằm khẳng định sự tồn tại của những nền văn hóa đa dạng trong nhịp điệu thời gian. Các thực hành văn hóa không phải là những bộ sưu tập, hiện vật tĩnh lặng sau tủ kính bảo tàng; chúng là những thực thể sống mang theo ký ức của đất, nước và con người. Khi một nghệ sỹ quốc tế đến với Phuket và cộng tác cùng các nghệ nhân bản địa và các nhà bảo tồn, họ trở thành sự giao thoa giữa hai thế giới: một bên là sự tự do của ý niệm nghệ thuật, bên kia là kỷ luật và lòng tôn kính đối với chất liệu.

Nghệ sỹ Luana Vitra cùng tác phẩm gốm “Dự toán khởi sinh” (Birth Calculation) (2025) đã khai thác chất liệu gốm và các nguyên liệu thô của Phuket để tạo nên những cuộc đối thoại địa chất, kết nối trực tiếp với lịch sử khai thác mỏ quặng của thành phố này. Tác phẩm cũng tạo nên sự cộng hưởng sâu sắc với quá trình trưởng thành của chính Vitra tại Contagem – một thành phố công nghiệp ở Brazil vốn cũng chịu ảnh hưởng bởi những vết sẹo và câu chuyện về khai khoáng. Kỹ thuật chế tác điêu luyện và kết hợp chất liệu của Vitra giúp người xem thông qua tác phẩm chạm vào những miền ký ức của chính thực thể Trái đất ta đang sống.

Những tự sự địa phương cũng được đan cài trong sắp đặt tài liệu của Zheng Mahler mang tên “Cỏ biển Kra Chang” (Seagrass Kra Chang) (2025). Nhóm nghệ sỹ đã kể lại câu chuyện về cỏ biển – nguồn thức ăn của loài cá cúi (dugong), và những nỗ lực bảo tồn thông qua quá trình làm việc cùng Trung tâm Sinh học Biển Phuket để kiến tạo các khu vực nuôi trồng cỏ biển. Sau đó, dự án này đã phát triển thành một chương trình công cộng trong khuôn khổ Biennale, thu hút các nhóm tình nguyện viên cùng chung tay tham gia hoạt động trồng cỏ biển dọc bãi Laem Tang Khen.

Sự góp mặt của thời trang và dệt may cũng đóng vai trò quan trọng trong thành công của kỳ Biennale lần này. Nghệ nhân batik tại Phuket – Ying Batik – đã cộng tác cùng Isabel Sicat từ thương hiệu TOQA để ra mắt bộ sưu tập đồng phục với các họa tiết lai tạo rực rỡ, mang đậm hơi thở của Phuket và bản sắc Đông Nam Á. Bộ sưu tập đã được khoác lên bởi 120 đại diện văn hoá làm việc trực tiếp trong Biennale – từ các giám tuyển, hướng dẫn viên triển lãm cho đến các cộng tác viên địa phương và nhân sự hiện trường. Có thể nói, các kỹ thuật truyền thống không phải là những di sản mong manh, mà chúng đủ mạnh mẽ để gánh vác sức nặng của thời trang đương đại và câu chuyện văn hóa.

Những cộng hưởng này tựa như một nghi lễ nhịp nhàng, thách thức bản chất vội vã và chóng vánh của thị trường nghệ thuật toàn cầu bằng cách kêu gọi một sự gắn kết chậm rãi hơn, thấu đáo hơn với thế giới quanh ta. Ở đây, chúng tôi không chỉ trưng bày nghệ thuật; chúng tôi đang tôn vinh những thành quả lao động của tình yêu, kỷ luật từ đôi bàn tay, và sức mạnh trường tồn của những câu chuyện cuối cùng mới được bước ra ánh sáng.

Thực hiện và biên dịch: Mary Le

[1] Arin Rungjang là nghệ sỹ đương đại tiên phong của nghệ thuật khái niệm tại Thái Lan. Các dự án của ông thường khai thác vấn đề di cư và sự giao thoa giữa các đại tự sự với câu chuyện cá nhân. Ông đảm nhiệm vai trò Giám đốc Nghệ thuật tại Thailand Biennale Phuket 2025.
[2] Tiêu đề tác phẩm được giữ nguyên gốc tiếng Anh theo yêu cầu của nghệ sỹ.