Nhân dịp này, Art Nation trò chuyện cùng nghệ sỹ Bách Vũ và Fustic. Studio – 3 nghệ sỹ Trung Bảo, Nam Lê và Hải Doãn – về quá trình hình thành dự án, sự dịch chuyển giữa hội họa và thuật toán, cũng như khả năng của nghệ thuật trong việc khơi mở một nhận thức khác về vị trí của con người trong hệ sinh thái chung.
Với Fustic. và Bách Vũ, điều gì khiến Mặt Trời trở thành điểm khởi đầu cho cuộc đối thoại nghệ thuật lần này?
Bách Vũ (BV): Chúng ta đang sống trong một thời đại đầy mới lạ và kỳ thú, ở đó những thành tựu phát triển đã giúp cho con người làm chủ và giải mã được rất nhiều về thế giới. Chúng ta đã tách được nguyên tử, giải mã bộ gen, đặt chân lên Mặt Trăng và kết nối hàng tỷ con người qua các mạng lưới vô hình. Những điều từng được xem là phép màu giờ đây đã trở thành một phần của đời sống thường nhật.
Nhân loại đặt rất nhiều kỳ vọng vào những gì sắp xảy đến, có lẽ cũng vì thế mà ta đang lao rất nhanh về phía trước. Nhưng để biết được mình đang đi về đâu, trước hết chúng ta cần hiểu mình đến từ đâu và điều gì đã tạo nên chúng ta?
Đó cũng chính là điểm khởi đầu cho triển lãm này: một suy tưởng về nguồn gốc và hành trình tiến hoá của sự sống, về tâm thức và về tương lai mà chúng ta đang cùng nhau xây dựng.
Theo mạch suy nghĩ ấy, Mặt Trời xuất hiện như biểu tượng của sự khởi nguồn. Về mặt khoa học, năng lượng từ Mặt Trời là nền tảng cho các quá trình sinh học đã nuôi dưỡng và thúc đẩy sự tiến hóa của sự sống trên Trái Đất. Dưới góc nhìn triết học, ánh sáng từ Mặt Trời làm cho thế giới trở nên khả kiến. Nó cho phép mọi thứ xuất hiện, khoác lên hình hài và trở nên hữu thể. Thế giới chỉ trở nên “thật” khi ánh sáng gặp gỡ tâm trí. Nếu không có ánh sáng thì không có gì có thể được nhận biết và thấu hiểu.
Fustic. (F.): Thay vì bắt đầu từ những ý niệm quá lớn lao, chúng tôi tiếp cận Mặt Trời từ những trải nghiệm rất đời thường: cảm giác của ánh nắng trên da, nhịp sống con người thay đổi theo từng thời điểm trong ngày, những mùa vụ nối tiếp hay những sự chuyển biến trong tâm thức khi bắt gặp ánh sáng. Mặt Trời hiện diện trong mọi sinh hoạt thường nhật đến mức đôi khi chúng ta quên mất rằng toàn bộ hệ thống sống của mình đang được định hình bởi chính nguồn năng lượng ấy.
Ở một tầng sâu hơn, con người cũng được tạo nên từ ánh sáng Mặt Trời. Thông qua quang hợp và các chuỗi chuyển hóa tự nhiên, năng lượng Mặt Trời trở thành chất liệu nuôi dưỡng cơ thể và sự sống quanh ta. Chính sự quen thuộc nhưng nền tảng đó khiến Mặt Trời trở thành điểm khởi đầu thú vị cho dự án. Nó cho phép chúng tôi nhìn lại mối quan hệ giữa con người và môi trường không phải từ góc độ cảnh báo hay diễn giải khoa học, mà từ khả năng cảm nhận.
Với Fustic., Mặt Trời gợi mở một cấu trúc trải nghiệm đa giác quan và tương tác có thể khiến người xem ý thức rõ hơn về sự hiện diện của chính cơ thể mình trong không gian. Từ đó, Mặt Trời không chỉ là chủ đề của triển lãm, mà trở thành điểm gặp gỡ để tạo ra đối thoại chung giữa hội họa, công nghệ, âm thanh, ánh sáng và giọng nói của con người. Triển lãm không xuất phát từ một thông điệp quá lớn lao rằng con người phải “cứu lấy Trái Đất”, mà từ một nhận thức gần gũi hơn: chúng ta chưa bao giờ tách khỏi tự nhiên, chỉ là đôi khi đang dần quên mất điều đó.
Trong thực hành của Bách Vũ, hình ảnh thường không được xây dựng theo lối tả thực hay kể chuyện trực diện, mà mở ra một thế giới thị giác giàu liên tưởng, nơi hình thể, ánh sáng, vật chất sống và ký ức như liên tục chuyển hóa lẫn nhau. Với “WE ARE MADE OF SUN”, anh đã bắt đầu câu chuyện của tác phẩm từ đâu, và đâu là những yếu tố cốt lõi trong ngôn ngữ hội họa của mình mà anh muốn gửi gắm vào dự án lần này?
BV: Thực hành hội họa của tôi thường không tập trung nhiều đến việc mô phỏng lại thế giới theo hướng lệ thực. Thay vào đó, tôi muốn tạo ra những hình ảnh tồn tại ở trạng thái lửng giữa nhiều chiều không gian và thời gian khác nhau. Chúng thường gợi đến những quá khứ xa xôi hoặc những tương lai khả dĩ, được định hình bởi thẩm mỹ điện tử, chủ nghĩa siêu thực và ngôn ngữ trừu tượng.
Những cảnh quan này được tách ra khỏi thực tại trực tiếp và vận hành theo những quy luật riêng. Ở đó vật chất không tồn tại ở một thể cố định – ánh sáng có thể tan chảy thành nước, đất đá liên tục biến chuyển giữa địa hình, sinh thể hoặc thậm chí là cảm xúc. Tôi quan tâm đến những khoảnh khắc mà ranh giới giữa các sự vật trở nên mong manh, khi mọi thứ tồn tại trong một trạng thái biến đổi liên tục.
Cụ thể hơn trong tác phẩm “SUN”, tạo hình của tôi dựa vào những suy tưởng của bản thân về hành trình của ánh sáng: từ vật chất và năng lượng, đến sự sống, đến văn hóa và công nghệ, rồi trở về với Mặt Trời. Nó phản ảnh tiến trình tiến hóa, đồng thời liên kết khoa học, nhân loại với tương lai.
Với “SUN”, những suy tưởng đó được tập trung vào hành trình của ánh sáng. Tôi hình dung ánh sáng như một dòng chảy xuyên suốt lịch sử vũ trụ và nhân loại: từ năng lượng đến vật chất, từ vật chất đến sự sống, từ sự sống đến văn hóa và công nghệ, rồi cuối cùng quay trở về với Mặt Trời.
Fustic. đã tiếp nhận các nét vẽ của Bách Vũ và phát triển chúng thành một chuỗi hình ảnh động năm kênh. Ở góc độ sáng tạo, quá trình chuyển dịch từ tranh vẽ sang một hệ thống thị giác tạo sinh đã đặt ra những thách thức nào?
F.: Thách thức lớn nhất không nằm ở việc làm cho tranh “chuyển động”, mà là làm thế nào để chuyển dịch được tinh thần hội họa của Bách Vũ sang một ngôn ngữ thị giác mới mà không đánh mất tính trực giác, độ mềm và sự sống bên trong nét vẽ ban đầu.
Một bức tranh có đời sống riêng của nó. Nó có nhịp thở, mật độ, khoảng lặng, những lớp vật chất và những vùng mơ hồ mà người xem có thể tự bước vào bằng mắt nhìn của mình. Khi đưa những yếu tố đó vào hình ảnh động và một bố cục năm kênh, Fustic. phải rất cẩn trọng để công nghệ không biến tác phẩm thành một hiệu ứng thị giác lấn át. Điều chúng tôi tìm kiếm không phải là sự choáng ngợp, mà là cách để chuyển động tiếp tục giữ được cảm giác hội họa và thúc đẩy khả năng gợi mở của tác phẩm.
Với chúng tôi, công nghệ ở đây không thay thế hội họa, mà mở rộng đời sống của nét vẽ, để những hình thể ban đầu có thể tiếp tục thở, chuyển động và biến đổi trong một môi trường mới.
Khi hội họa bước vào một môi trường công nghệ, quá trình sáng tác không chỉ là chuyển đổi chất liệu, mà còn là sự đối thoại giữa hai cách tư duy khác nhau. Với Fustic. và Bách Vũ, quá trình cộng tác lần này đã diễn ra như thế nào để những nét vẽ, trực giác tạo hình và hệ thống kỹ thuật có thể gặp nhau trong cùng một ngôn ngữ thị giác?
F.: Quá trình cộng tác lần này không diễn ra theo hướng một bên tạo ra chất liệu và một bên chỉ chuyển nó sang công nghệ. Với Fustic. và Bách Vũ, đây là một cuộc đối thoại liên tục giữa trực giác hội họa và tư duy hệ thống, giữa những quyết định rất cảm tính của người vẽ và những cấu trúc kỹ thuật rõ ràng.
Fustic. không đặt ra câu hỏi rằng công nghệ có thể làm gì với bức tranh, mà chúng tôi tìm hiểu xem một bức tranh vận hành như thế nào. Chúng tôi quan sát cách Bách Vũ sử dụng màu sắc, hình thể và bố cục. Có những lớp hình ảnh cần được giữ rất mềm, có những vùng cần cảm giác tích tụ, có những đường nét chỉ nên xuất hiện như một dấu vết thoáng qua. Những quan sát đó trở thành cơ sở để Fustic. xây dựng nên những chuyển động, nhịp hình, chiều sâu và bố cục cho toàn thể năm kênh hình ảnh.
Ở chiều ngược lại, môi trường công nghệ cũng mở ra những câu hỏi mới cho hội họa. Khi một nét vẽ có thể kéo dài trong thời gian, phân tách thành nhiều lớp, hoặc được đặt trong mối quan hệ với âm thanh và ánh sáng, nó không còn chỉ là một dấu vết cố định trên bề mặt tranh. Điều đó cũng đặt ra những câu hỏi ngược lại cho chính hội họa: người nghệ sỹ sẽ đặt bút xuống thế nào, nếu biết rằng nét vẽ ấy có thể tiếp tục sống, chuyển động và biến đổi trong một không gian khác?
Quá trình này cũng mở ra một câu hỏi thú vị: điều gì làm cho một tác phẩm trở nên “thực”? Là hình ảnh ban đầu, là hệ thống vận hành phía sau, hay là khoảnh khắc nó được người xem tiếp nhận? Với chúng tôi, câu trả lời nằm ở chính cuộc đối thoại giữa hội họa và công nghệ, giữa sự bất toàn của con người và tính chính xác của hệ thống.
BV: Trước dự án này, tôi và Fustic. đã duy trì mối quan hệ bạn bè, đồng nghiệp. Trong thời gian này chúng tôi thường xuyên trao đổi, chia sẻ kiến thức, góc nhìn nên cũng phần nào hiểu được tư duy, thẩm mỹ và nhận thức của nhau trước khi bắt đầu dự án. Chúng tôi cũng từng lên ý tưởng và trao đổi với nhau nhiều lần về việc làm chung tác phẩm.
Trong quá trình kết hợp làm dự án này, chúng tôi cũng thường xuyên gặp gỡ, bàn bạc và cùng nhau xây dựng ý tưởng cho tác phẩm từ đầu. Vì vậy Fustic. đã thực hiện rất hoàn hảo việc sử dụng công nghệ tạo sinh để tạo ra chuỗi hình ảnh động dựa trên ngôn ngữ thị giác của tôi.
Tác phẩm âm thanh trong triển lãm được xây dựng như một lớp hiện diện khá đặc biệt. Fustic. đã tiếp cận tác phẩm âm thanh này như thế nào, và nó giữ vai trò gì trong việc kết nối các yếu tố thị giác, ánh sáng và sắp đặt thành một trải nghiệm triển lãm thống nhất?
F.: Fustic. tiếp cận âm thanh không như một phần minh họa cho hình ảnh, mà như một lớp không gian vô hình giữ vai trò kết nối toàn bộ trải nghiệm. Sắp đặt âm thanh mang tên A Solar Chant bắt đầu từ phương pháp âm thanh hóa dữ liệu Mặt Trời, hay “solar sonification”. Sử dụng dữ liệu khoa học mở từ ESA và Đài quan sát Mặt Trời và Nhật quyển SOHO của NASA, chúng tôi lấy chính hoạt động của Mặt Trời làm chất liệu sáng tạo nên tác phẩm này. Dải âm trầm sâu của Mặt Trời trở thành âm ngân xuyên suốt triển lãm, giúp chuyển hóa những hiện tượng vốn vĩ mô và trừu tượng thành một cảm giác mà cơ thể có thể cảm nhận được.
Dưới sự dẫn dắt của nghệ sỹ Trung Bảo, đội ngũ Fustic. phát triển một hệ thống độc bản để phân tích và thiết kế âm thanh từ nguồn dữ liệu này. Hệ thống trích xuất các xung âm và vi chuyển động ở dải tần cao để định hình nhịp vận động của không gian, đồng thời làm nền tảng cho việc kiến tạo những lớp âm thanh khác: tiếng nhiễu tĩnh điện, rung động trầm, tiếng gió và sóng biển, âm thanh từ cơ thể con người, những va chạm âm học của kiến trúc, địa chấn và tín hiệu số. Mỗi lớp âm thanh hiện diện như một thực thể riêng, cùng tiếp nhận và chuyển hóa những chuyển động của Mặt Trời theo cách của mình.
Trong triển lãm, âm thanh được hình dung như một trường năng lượng vô hình luôn hiện diện và biến đổi. Chúng tôi hướng đến âm hưởng của những nghi lễ cổ xưa, đồng thời khơi dậy cảm giác nguyên sơ về sự kết nối giữa con người, thiên nhiên và những chu kỳ vận động lớn hơn của sự sống. Khi khán giả tương tác, những âm thanh mới được tạo nên và hòa vào tiếng ngân của Mặt Trời, hình thành một bản hòa thanh sống động, liên tục biến đổi và làm thay đổi cảm nhận về toàn bộ không gian.
Với tác phẩm “CONVERGENCE”, sự hiện diện của khán giả không còn là yếu tố bên ngoài tác phẩm, mà trở thành một phần của cơ chế vận hành. Vì sao Fustic. lựa chọn để tác phẩm phản hồi lại người xem, thay vì tồn tại như một cấu trúc trình diễn độc lập?
F.: Với “CONVERGENCE”, Fustic. muốn tạo ra một tác phẩm vận hành như một thực thể sống, nơi khán giả không đứng bên ngoài để quan sát mà bước vào bên trong cơ chế hình thành của tác phẩm. Nếu “SUN” gợi mở về vòng tuần hoàn của vạn vật, thì “CONVERGENCE” đặt ra một câu hỏi tiếp theo: liệu sự cân bằng ấy có còn tồn tại nếu thiếu đi sự tham gia của con người?
Trong tác phẩm này, Mặt Trời không chỉ là một hình ảnh biểu tượng, mà là điều kiện nền tảng để sự sống hình thành và tiếp diễn. Trung tâm của sắp đặt là một cấu trúc ánh sáng đa chiều được tạo bởi các dải LED, kết hợp với hệ thống cảm biến thu nhận giọng nói và hơi thở của khán giả. Những dữ liệu rất nhỏ ấy được chuyển hóa thành các luồng năng lượng trực tiếp, làm biến đổi khối sáng trung tâm trong thời gian thực.
Chúng tôi lựa chọn để tác phẩm phản hồi lại người xem vì muốn nhấn mạnh rằng sự sống của “CONVERGENCE” không đến từ một cấu trúc trình diễn khép kín, mà từ sự hiện diện và đóng góp của từng cá nhân. Một hơi thở, một âm thanh, một hành động hay một sự gửi gắm nhỏ nhất đều có thể trở thành một phần của nhịp vận hành chung. Khi nhiều người cùng tham gia, những đóng góp riêng lẻ ấy cộng hưởng với nhau, khiến tác phẩm liên tục biến đổi và tiến gần hơn đến trạng thái trọn vẹn của nó.
Với Fustic., đây cũng là một cách nhìn thực tế hơn về tính bền vững. Bền vững không chỉ liên quan đến vật chất, tài nguyên hay công nghệ, mà còn là khả năng nuôi dưỡng những kết nối giữa con người với nhau. Chúng tôi tin rằng một trong những trải nghiệm đặc biệt nhất của nghệ thuật công cộng là được hiện diện cùng những người xa lạ trong cùng một không gian: ý thức rõ hơn về bản thân mình, khám phá giọng nói của chính mình và cùng nhau cất lên những biểu đạt rất riêng mà không sợ bị phán xét.
Trong quá trình trưng bày, chúng tôi đã chứng kiến những người vượt qua sự ngại ngùng để lên tiếng, những đứa trẻ tò mò khám phá âm thanh ở nhiều tầng cảm xúc khác nhau, những gia đình dành cho nhau những lời yêu thương qua tác phẩm. Và rồi, ở một khoảnh khắc nào đó, mọi người đều cảm thấy mình được nhìn thấy, được lắng nghe và được tự do là chính mình. Với chúng tôi, đó mới là ý nghĩa sâu sắc nhất của tính bền vững: một dạng bền vững vượt lên trên vật chất, mang giá trị tinh thần (spirituality), được nuôi dưỡng từ sự hiện diện, sự sẻ chia và khả năng kết nối giữa con người với con người.
Triển lãm được thực hiện với sự đồng hành của Liên minh châu Âu tại Việt Nam trong khuôn khổ chiến dịch “Plug in to Evolution – Nhấn kết nối”, bật thay đổi. Từ trải nghiệm của dự án này, Fustic. và Bách Vũ nhìn nhận như thế nào về vai trò của hợp tác liên ngành trong việc đưa nghệ thuật, công nghệ và các vấn đề phát triển bền vững đến gần hơn với công chúng?
BV: Với tôi, sự độc đáo của dự án này là mỗi bên tham gia đều mang đến một vai trò khác nhau.
Sự đồng hành và bảo trợ của Liên minh châu Âu đã tạo ra diễn đàn và mở ra những cơ hội để các nghệ sỹ và người làm sáng tạo tham gia vào những đối thoại quan trọng về môi trường, về công nghệ và tương lai. Thông qua uy tín và mạng lưới của tổ chức này, chúng tôi cảm thấy tiếng nói của mình được lan tỏa rộng hơn và có thêm sức nặng, từ đó có thể tiếp cận nhiều cộng đồng và tạo ra những tác động tích cực lớn hơn.
Trong khi đó, nghệ thuật có khả năng tạo ra những trải nghiệm cảm xúc mà con người có thể dễ dàng tiếp nhận và đồng cảm. Chúng ta thường nghĩ rằng thay đổi đến từ thông tin và tri thức. Chưa bao giờ chúng ta có nhiều tri thức như thời điểm này, tuy nhiên khoảng cách giữa hiểu biết tới hành động vẫn còn rất lớn. Với tôi, chính nghệ thuật có thể góp phần giúp ta tái kết nối với cảm xúc và nhân tính, giúp chúng ta đủ quan tâm để cùng nhau thay đổi.
Cũng chính vì vậy, để mang vấn đề về thay đổi khí hậu và phát triển bền vững gần hơn với công chúng, sự cộng tác liên ngành là điều tất yếu. Thậm chí phạm vi liên ngành ở đây không thể dừng lại ở nghệ thuật – ngoại giao mà mà còn cần sự chung tay của các nhà khoa học, nhà giáo dục, doanh nghiệp, nhà hoạch định chính sách, truyền thông, thậm chí cả những người không nằm ở tuyến đầu của khủng hoảng.
F.: Từ trải nghiệm của dự án này, chúng tôi nhìn hợp tác liên ngành không chỉ như một phương thức sản xuất, mà như điều kiện cần thiết để đưa những câu hỏi phức tạp của thời đại đến gần hơn với công chúng. Những vấn đề như năng lượng, môi trường, phát triển bền vững hay tương lai xanh thường rất lớn và đôi khi xa với cảm nhận hằng ngày. Nghệ thuật có khả năng chuyển hóa những chủ đề đó thành trải nghiệm trực tiếp, nơi công chúng có thể tiếp nhận thông tin bằng nhiều cách khác nhau và cảm thấy mình là một phần của cuộc đối thoại chung về tương lai.
Trong bối cảnh đó, sự đồng hành của Liên minh châu Âu tại Việt Nam không chỉ tạo điều kiện để dự án được thực hiện, mà còn mở ra một không gian đối thoại nơi nghệ thuật, công nghệ và các vấn đề xã hội có thể gặp nhau bằng một ngôn ngữ gần gũi.
Cảm ơn Fustic. Studio và nghệ sỹ Bách Vũ. Art Nation mong được thấy những dự án hấp dẫn khác của đội ngũ trong tương lai!
