Read the English version here.
Trong vài năm trở lại đây, nghệ thuật bao hàm dành cho người khuyết tật ở Việt Nam bắt đầu nhận được nhiều sự chú ý hơn. Chỉ riêng trong năm 2025 và nửa đầu 2026 đã xuất hiện nhiều dự án với các hướng tiếp cận đa dạng như “Từ Tai Đến Mắt”, “Nghe Bằng Mắt”, “Viễn Ảnh”, “Pháo Hoa”, “Thầy Ngã Trò Nâng”, “Lắc Lư như Núi Gặp Sông”, hay “Con Cóc Kiện Trời”. Những dự án này mở ra một diễn ngôn mới về việc ai được quyền tiếp cận nghệ thuật, ai được hiện diện trong không gian nghệ thuật, và liệu nghệ thuật có đang bỏ quên những cộng đồng vốn bị đẩy ra ngoài lề xã hội hay không. Bản thân tôi trong năm vừa qua cũng tham gia sản xuất và đạo diễn chương trình “Lắng Nghe Điểm Chạm”, một dự án nghệ thuật bao hàm tập trung vào múa đương đại và múa sáng tạo cùng cộng đồng Điếc/Khiếm thính. Và với tư cách là một “người đồng hành”, tôi không khỏi băn khoăn về tương lai của phân khúc nghệ thuật này.
Nghệ thuật bao hàm thường được nhìn nhận như một tín hiệu tích cực: đây là nơi cộng đồng người khuyết tật được tìm thấy những địa hạt tự do để bước vào không gian nghệ thuật, không dừng lại với vai trò khán giả mà còn là người tham gia sáng tạo. Nhưng trên thực tế, ngoài việc “mở cửa”, điều khó hơn nhiều là làm sao để họ thực sự có tiếng nói, có quyền quyết định, và có khả năng phát triển như những nghệ sỹ độc lập với cảm quan thẩm mỹ riêng. Tháng 11 năm ngoái, tôi có dịp tham dự “Deaf Gathering Cymru” tại Wales (Vương quốc Anh) – một lễ hội nghệ thuật do chính cộng đồng Điếc sáng lập và vận hành. Trong một studio nhỏ tối như hộp đêm, hàng chục khán giả Điếc/Khiếm thính, bao gồm cả người khuyết tật vận động, cùng nhau nhảy múa trong tiếng bass rung mạnh xuyên qua sàn nhà và cơ thể. Ba nghệ sỹ Điếc dẫn dắt toàn bộ không gian bằng chuyển động, ánh sáng, và tín hiệu thị giác.
Điều khiến tôi ấn tượng không chỉ nằm ở trải nghiệm nghệ thuật, mà ở cách toàn bộ lễ hội được vận hành. Từ khâu tuyển chọn chương trình, tổ chức diễn thuyết, cho đến biểu diễn đều do người Điếc thực hiện mà gần như không có sự can thiệp của người nghe. Ngược lại, những khán giả nghe như tôi lại là người cần được hỗ trợ, với các phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu do chính ban tổ chức người Điếc thuê và bố trí.
Trải nghiệm đó mở ra cho tôi một viễn cảnh nhiều hy vọng: nghệ thuật bao hàm không chỉ giúp người khuyết tật tiếp cận nghệ thuật, mà còn có thể tạo ra những cách tổ chức, cảm nhận và biểu đạt nghệ thuật hoàn toàn mới, xuất phát từ chính trải nghiệm cơ thể của họ. Tuy nhiên, ở Việt Nam, chúng ta dường như chỉ mới đi những bước đầu tiên, cố gắng chuyển từ tư duy làm nghệ thuật “cho” người khuyết tật sang làm nghệ thuật “cùng” với người khuyết tật.
Tư duy làm nghệ thuật “cho” người khuyết tật phản ánh một thực tế khách quan rằng xã hội vẫn quen nhìn nhận họ như một nhóm cần được giúp đỡ. Trong nghiên cứu khuyết tật, điều này thường được gọi là “mô hình y tế” – tức xem khuyết tật như một thiếu sót cần được chữa trị hoặc vượt qua để hòa nhập với xã hội. Ngược lại, “mô hình xã hội” cho rằng khó khăn của người khuyết tật không hoàn toàn nằm ở cơ thể, mà nằm ở cách xã hội vận hành: không gian không được thiết kế cho họ, phương thức giao tiếp không tính đến họ, và các tiêu chuẩn “bình thường” luôn mặc định loại trừ họ ra ngoài. Nếu nhìn vào thực tế Việt Nam, “mô hình y tế” vẫn đang chiếm ưu thế rất mạnh. Không chỉ người ngoài cuộc, mà đôi khi chính người khuyết tật cũng bị định hình niềm tin rằng họ cần phải “trở nên bình thường hơn”. Và những góc nhìn này ảnh hưởng trực tiếp đến cách nghệ thuật bao hàm được thực hành.
Nhiều chương trình vẫn đặt mục tiêu rằng người khuyết tật cần phải biểu diễn “giống” người không khuyết tật để chứng minh họ có thể vượt qua “khiếm khuyết” của bản thân. Tôi từng xem một tiết mục của các em học sinh Điếc múa trên một bản nhạc về tình mẫu tử mà chính các em không thể nghe được. Toàn bộ tiết mục phụ thuộc vào sự dẫn nhịp của một giáo viên đứng ngoài cánh gà. Khi tiết mục kết thúc, nhiều giáo viên xúc động rơi nước mắt. Nhưng bản thân các em lại ngượng ngùng, cười trừ vì những phần mình vừa làm sai. Điều đáng nói là các em gần như không kết nối với trải nghiệm nghệ thuật “sướt mướt” đó, vì nó không nằm trong cảm quan cơ thể của các em. Trong trường hợp này, nghệ thuật dường như trở thành công cụ để củng cố một câu chuyện truyền cảm hứng quen thuộc về “vượt qua nghịch cảnh”, hơn là tạo điều kiện để người khuyết tật khám phá và phát triển cảm quan nghệ thuật riêng.
Tuy nhiên, khi nói về mong muốn được nhìn thấy người khuyết tật tạo lập cho mình không gian sáng tạo những ngôn ngữ nghệ thuật mới hay đối thoại với xã hội bằng góc nhìn riêng, tôi cũng tự hỏi: liệu kỳ vọng này có đang xuất phát từ vị trí áp đặt? Trong quá trình tổ chức “Lắng Nghe Điểm Chạm”, tôi nhận ra nhiều bạn Điếc/Khiếm thính chỉ đơn giản muốn được thực hành như một nghệ sỹ bình thường – họ muốn múa, vẽ, hay biểu diễn mà không phải mang trên mình trách nhiệm “đại diện” cho cộng đồng, phải truyền cảm hứng, phải thể nghiệm, hay phải tiên phong. Đôi khi chính chúng ta – kể cả những người làm nghệ thuật bao hàm – cũng đang vô tình đặt thêm một áp lực khác lên người khuyết tật: rằng nghệ thuật của họ phải luôn đặc biệt hoặc mang tính xã hội. Trong khi đó, quyền được làm ra những tác phẩm nhỏ bé, giản dị, thậm chí không có tham vọng thay đổi gì, cũng là một dạng bình đẳng.
Dẫu vậy, để người khuyết tật thực sự có quyền lựa chọn giữa việc trở thành nghệ sỹ thể nghiệm, nghệ sỹ đại chúng, hay chỉ đơn giản là một người thực hành nghệ thuật thông thường, thì trước hết phải tồn tại những điều kiện nền tảng cho họ. Và đây có lẽ là thử thách lớn nhất của nghệ thuật bao hàm ở Việt Nam hiện nay. Các điều kiện để người khuyết tật tiếp cận và thực hành nghệ thuật vẫn còn vô cùng hạn chế. Giáo dục nghệ thuật căn bản vẫn là một không gian mà họ khó tiếp cận. Không thể yêu cầu một người tạo ra nghệ thuật khi họ chưa từng được đào tạo chuyên môn, chưa có nền tảng để ý thức và lý luận về vai trò của nghệ thuật trong đời sống xã hội, hay thậm chí chưa từng xem mình như một chủ thể sáng tạo.
Khó khăn lớn hơn nữa là việc hình thành một hệ sinh thái giáo dục và thực hành nghệ thuật đủ bao hàm cho người khuyết tật. Thực tế mà nói, “hệ sinh thái” nhỏ mới nhen nhóm này hiện vẫn tồn tại chủ yếu nhờ các quỹ hỗ trợ ngắn hạn hoặc nguồn tài trợ tư nhân, và chưa có một nguồn lực ổn định cho phép nó tự vận hành. Ngoài ra, nghệ thuật bao hàm ở Việt Nam vẫn đang phụ thuộc rất nhiều vào sự hỗ trợ của người không khuyết tật, bởi xét theo lịch sử bị bỏ quên của người khuyết tật, thì chuyên môn nghệ thuật vẫn chưa thật sự thuộc về họ. Vì thế, câu chuyện “trao quyền” cũng phải đi cùng câu chuyện “trao chuyên môn”. Và để làm được điều đó trong tổng thể các khó khăn trên thì phải cần rất nhiều thời gian, nhân lực, và hạ tầng. Câu hỏi về sự bền vững của nghệ thuật bao hàm vì thế vẫn là một câu hỏi chưa lời giải đáp.
“Lắng Nghe Điểm Chạm” cũng không phải ngoại lệ. Sau những thành công và tiếng vang của chương trình, chúng tôi vẫn băn khoăn về những hướng đi tiếp theo. Không chỉ là những trăn trở về thiếu hụt tài chính để duy trì các hoạt động, mà việc duy trì thực hành nghệ thuật cũng là một bài toán khó với cộng đồng khi các nhu cầu thiết yếu về an sinh xã hội vẫn chưa được đảm bảo. Là người đồng hành, tôi cũng như nhiều cá nhân khác luôn sẻ chia nguồn lực, động viên việc trao đổi kiến thức cũng như tiếp cho các bạn những công cụ giảng dạy, để chính các bạn trở thành những người dẫn dắt. Nhưng tôi cho rằng việc nuôi dưỡng hệ sinh thái nghệ thuật bao hàm không thể chỉ dựa vào thiện chí và nguồn lực tư nhân. Để nghệ thuật bao hàm phát triển bền vững, trách nhiệm đó cuối cùng vẫn phải đến từ các chính sách giáo dục và văn hóa ở cấp độ nhà nước.
Bên cạnh giáo dục và hạ tầng, còn một thử thách khác khó hơn nhiều: thay đổi cách xã hội định nghĩa cái đẹp và cái “đúng” trong nghệ thuật. Nói một cách thẳng thắn, nhiều tiêu chuẩn thẩm mỹ phổ biến hiện nay đang tạo ra những rào cản vô hình đẩy người khuyết tật ra ngoài đời sống nghệ thuật. Trong ngành múa của tôi, nhiều học viện vẫn tuyển sinh dựa trên chiều cao, cân nặng hay hình thể, vô hình chung tạo ra một hệ thống thẩm mỹ mà người khuyết tật gần như không thể tiếp cận. Từ ví dụ này, chúng ta cũng cần quay lại một câu hỏi căn bản hơn: mục tiêu của giáo dục nghệ thuật là gì? Là đào tạo ra những tiêu chuẩn thẩm mỹ phục vụ nền giải trí đại chúng, hay là tạo ra những con người có khả năng cảm nhận, sáng tạo và đối thoại với thế giới?
Theo một nghĩa nào đó, cơ thể khuyết tật giống như một phản-mệnh-đề đối với những hình ảnh bóng bẩy mà nền nghệ thuật đại chúng đang liên tục tạo ra. Có lẽ vì vậy mà nghệ thuật bao hàm không chỉ là câu chuyện “đưa người khuyết tật vào nghệ thuật”. Ở một tầng sâu hơn, nó còn buộc nghệ thuật phải nhìn lại chính những giá trị và chuẩn mực mà nó đang vận hành. Và có lẽ chỉ khi tiếp cận nghệ thuật bao hàm bằng một góc nhìn như thế, chúng ta mới có thể hình dung về một hướng đi bền vững hơn cho lĩnh vực này ở Việt Nam.
Trong buổi liên hoan tổng kết “Lắng Nghe Điểm Chạm”, các bạn nghệ sỹ Điếc/Khiếm thính đã chia sẻ rằng, một trong những điều khiến các bạn thấy thích khi tham gia chương trình đó là các bạn không phải cố trở thành người nghe, và rằng các bạn được tự do biểu hiện mà không sợ phán đoán. Có lẽ nghệ thuật bao hàm, sau cùng, không phải là hành trình giúp người khuyết tật tiến gần hơn đến những chuẩn mực mà xã hội dựng sẵn, mà là hành trình tạo ra một không gian nơi họ không còn bị yêu cầu phải trở thành một ai khác ngoài chính mình.
Thực hiện: Lyon Nguyễn
Biên dịch: Art Nation
