“trong cuộn phim, khu rừng sống mãi” là một cái tên mang tính gợi hình và biểu đạt không gian rất cao. Điều gì đã thôi thúc chị lựa chọn cái tên này cho triển lãm?

Thực ra lúc đầu, mình định đặt một cái tên có nhiều kết nối hơn tới nơi chốn và khả thể của không gian. Nhưng càng làm việc lâu cùng nghệ sỹ, quan sát những tác phẩm kỹ hơn, mình nhận ra chúng đều điều hướng ánh nhìn của mình đến các vật chất, linh hồn bị bỏ quên hoặc bị lề hóa trong quá trình sản xuất và tái tạo không gian. Do đó, mình và đội ngũ đã cố gắng đi theo hướng nắm bắt một cái tên có thể biểu lộ sự tồn tại dai dẳng. “trong cuộn phim, khu rừng sống mãi” được trích từ một mô tả tác phẩm trong một lần mình viết ra. Cả đội ngũ và các nghệ sỹ đều đồng tình sử dụng cái tên này, bởi nó bao hàm cảm giác mà cả triển lãm mang lại.

Đây là triển lãm đầu tiên của Rare Sea cũng như của chị với vai trò giám tuyển. Những lần đầu tiên thường mang tính tuyên ngôn và đại diện cho chủ thể bao bọc nó. Chị định vị triển lãm lần này như thế nào trong khuôn khổ hoạt động của không gian?

Nếu nói rằng chỉ riêng mình “định vị” thì chưa hợp lý, bởi toàn bộ triển lãm lần này là nỗ lực và được quyết định bởi cả một tập thể.

Ngay từ triển lãm đầu tiên này, với ý đồ thiết lập một dòng chảy trải dài qua cả ba tầng lầu của Rare Sea, tụi mình mong muốn định hình công năng của không gian: vừa là nơi trưng bày, vừa là nơi lao động, sáng tác của nghệ sỹ. Đồng thời, đây cũng là không gian kết nối các thế hệ nghệ sỹ trong khu vực Đông Nam Á, giữa các vùng miền tại Việt Nam, mở rộng những đối thoại quốc tế.

Bằng việc hướng tới các thực hành nghệ thuật có tính quan sát chuyên sâu, hợp tác cùng các cộng đồng thông qua nghiên cứu, hỗ trợ sự phát triển của nghệ sỹ qua các chương trình lưu trú, Rare Sea kỳ vọng kiến tạo những tương tác giàu tính phản biện và đối thoại với cộng đồng, cảnh quan, lịch sử, cũng như trong bối cảnh địa phương. Từ đó, đội ngũ mong muốn thúc đẩy sự phát triển của các nghệ sỹ trẻ Việt Nam, đồng thời mở rộng chiều kích các hoạt động nhằm làm phong phú trải nghiệm và mời gọi sự tham gia từ công chúng. Vì vậy, “trong cuộn phim, khu rừng sống mãi”  là một điểm neo đậu. Triển lãm này giúp đội ngũ bắt đầu, tự định hướng các cơ hội hợp tác, và xây dựng nền móng vững chắc trong chặng đường tiếp theo. Nền móng ấy không chỉ gói gọn trong việc trưng bày mà còn là các chương trình lưu trú, khóa học phát triển chuyên môn, hay những phản hồi có tính xây dựng dành cho tác phẩm, thực hành và nghệ sỹ. Từ điểm neo này, Rare Sea sẽ cố gắng mang đến nhiều cơ hội phát triển xa hơn cho nghệ sỹ địa phương thông qua sự đồng hành và hợp tác. 

Khi nghiên cứu một nơi chốn, chị có góc nhìn như thế nào?

Góc nhìn của mình bao gồm việc quan sát, ghi chép kỹ lưỡng tính chất, hành động của những gì đang diễn ra khi sản xuất một nơi chốn: Bản chất một sự việc không dừng lại ở tư duy “có hoặc không”. Nó luôn tồn tại song song với những góc nhìn hay sự việc khác: không chỉ là sản sinh, mà còn là phá bỏ những điều đã có. 

Mình tiến hành đi sâu vào bối cảnh để thấu hiểu vai trò, vị trí của từng bên trong chu trình phá bỏ / sản sinh này, khám phá những chiều kích của sự cộng hưởng lịch sử – văn hóa – xã hội. Có những bạo lực nào đã và đang diễn ra? Có những diễn ngôn nào đang che lấp sự tồn tại của những sự vật / sự việc bên lề? Đâu là cách các nghệ sỹ, chất liệu và tác phẩm phản ánh vị thế của họ trong việc ghi chép, phản hồi những thay đổi đó? Mình bị thu hút bởi những bối cảnh tiềm tàng.

Sự cân nhắc về không gian và cách sắp đặt tác phẩm là một tiêu chí rất rõ ràng trong công việc giám tuyển của Ngọc ở triển lãm lần này. Điều đó gợi nhắc về nền tảng trong hình ảnh chuyển động của chị. Ở “trong cuộc phim, khu rừng sống mãi”, điểm nhấn đó hiện lên rất rõ. Nhưng từ một cá nhân vốn quen thuộc với “mặt phẳng chiếu” cố định của điện ảnh, chị đã “biên dịch” tư duy thời gian và không gian ấy sang một triển lãm đa chất liệu và có tính ba chiều ra sao?

Đây chính là mối bận tâm lớn nhất của mình. Trước đây, mình vốn quen làm việc với hình ảnh chuyển động – nơi chiều kích và cách trưng bày tuân theo một quy chuẩn duy nhất: một chương trình chiếu, khán giả ngồi trước tác phẩm được cố định trên một mặt phẳng. Nhưng khi bước vào triển lãm ba chiều này, tư duy không gian gặp thách thức rất lớn.

Mình phải liên tục cân nhắc: Đặt tác phẩm ở đâu thì phù hợp với sự phẳng của nó, góc nào sẽ phát huy tính đa chiều kích, tác phẩm nào yêu cầu khán giả chủ động tương tác, tác phẩm nào sẽ tự nó lôi cuốn người xem vào không gian. Mình điều phối trải nghiệm dựa trên tính chất của từng tác phẩm, cũng như phom dạng hay chiều kích không-thời gian của chúng – về mặt ý niệm, chúng sẽ đưa người xem vào trạng thái nào?

Điều đó đi đôi với việc tính toán các mối tương quan đa tầng. Đầu tiên, bản chất của chất liệu tương tác như thế nào với bối cảnh? Thứ hai, các cặp tác phẩm khi đặt cạnh nhau sẽ đối thoại ra sao? Cuối cùng là sự cộng hưởng giữa các tác phẩm của các nghệ sỹ khác nhau trong cùng một chỉnh thể.

Tư duy thời gian của mình không còn bị bó buộc theo mô-típ tuyến tính – tại đúng thời điểm này, khán giả phải đi đâu hay phải xem gì. Thay vào đó, mình chọn cách thử nghiệm nhiều phương án sắp đặt, cố định 1 tới 2 tác phẩm làm “điểm neo” tại mỗi tầng lầu. Từ điểm neo, mình suy xét về lý do mình muốn đặt nó tại đấy, và mình muốn “đẩy” căn tính của tác phẩm đó đi xa hơn như thế nào trong không gian vật lý của Rare Sea?

Chị có thể chia sẻ thêm về việc điều phối trải nghiệm giác quan của người thưởng lãm không?

Ở điểm bắt đầu của triển lãm tại lầu trệt, mình hướng đến việc lần theo dấu ấn lịch sử bằng nhiều cách khác lạ. Chất liệu và phom dạng trong các tác phẩm của Alin (Aliansyah Caniago) kéo người xem vào không gian.

Tại lầu trệt, nhịp điệu đã rất sôi động giữa nhiều âm thanh, ánh sáng, không gian. Do đó tại lầu một, mình muốn các tác nhân lắng lại để người xem cảm nhận được tác phẩm. Mình đặt các trưng bày vừa cần sự tham gia trực tiếp từ khán giả (chuỗi tác phẩm âm thanh của nghệ sỹ Hoàng Vũ), mặt khác cần một khoảng cách nhất định để cảm nhận (chuỗi tác phẩm sắp đặt của nghệ sỹ Rab), đồng thời thêm thắt một vài can thiệp trưng bày để duy trì nhịp điệu cho không gian thưởng thức xung quanh.

Lên lầu cuối cùng, mình muốn người xem chìm đắm vào không gian để cảm nhận sự liên hệ giữa không gian trong tác phẩm và không gian sắp đặt, từ đó gợi cảm thức cá nhân. Tất cả những điều này vẫn quay về việc liên kết giữa các không gian trong, hoặc liên quan tới tác phẩm, với không-thời gian ở Rare Sea.

Việc lựa chọn các tác phẩm từng được sản xuất và triển lãm tại nước ngoài sẽ có đời sống mới như thế nào khi đặt trong không gian mới, ở đây là Rare Sea? 

Hầu hết trong giai đoạn chuẩn bị, mình sẽ quan sát trực tuyến trước khi nhận được tác phẩm thực trong quá trình sắp đặt. Mình xem xét tác phẩm, tham chiếu xúc cảm về mặt không gian mà tác phẩm mang lại cho bản thân, cũng như bàn luận các phương án sắp đặt với nghệ sỹ. Đối thoại với tác phẩm cũng là quan sát chính nó, quan sát không gian và đối thoại cùng nghệ sỹ.

Với tác phẩm “Phân mảnh ký ức I, II, III” của chị Xuân-Hạ, khi soi chiếu giữa không gian tác phẩm cùng chủ đề của triển lãm, mình cảm nhận được sự bức bối, cay đắng ngọt bùi, hướng đến một không gian hẹp. Trong cuộc đối thoại, chị Hạ đưa ra một nhận thức về việc cử chỉ tách bạch với suy nghĩ như thế nào, gợi ý và ủng hộ mình thử nghiệm tại các không gian của Rare Sea. Mình kết nối tác phẩm cùng không gian lưu trú và không gian sinh hoạt tại đây, cũng như tại các nơi chốn mà lao động thường ngày vẫn luôn thành hình, tiếp tục định nghĩa không gian. Sau cùng, mình đi tới phương án trưng bày như hiện tại.

Điều này có nghĩa mình bị thu hút bởi các yếu tố nội tại của từng tác phẩm trước tiên, sau đó cân nhắc trong không gian này, khu vực nào có thể biểu lộ những cảm nhận ấy. Những cảm giác đó khởi phát từ chất liệu, và mình muốn nó chạm tới khán giả, bởi mình nhìn nhận chất liệu như một thành tố cốt lõi trong tác phẩm. Cách mình quan sát tác phẩm thực ra cũng là một phương pháp trong nghiên cứu định tính: “quan sát tham gia” (participant observation) hay phương pháp “dân tộc học” (ethnography).

Có rất nhiều sự quan sát ở đây.

Đúng vậy. Điều giúp ích cho mình nhiều nhất hẳn là sự quan sát. Bên cạnh việc đọc những mô tả tác phẩm, mình cũng dành thời gian quan sát nhiều hơn. Mình không phải một nghệ sỹ hay cộng đồng được phản ánh trong tác phẩm, nhưng mình suy ngẫm tác phẩm sẽ có đời sống thay đổi ra sao tại Rare Sea. Khi thử nghiệm và đối thoại với nghệ sỹ về tác phẩm, mình có những phát hiện mới về tác phẩm và để nó dẫn dắt mình. Mình nương theo nó hơn là song hành cùng những dự tính ban đầu. Cuối cùng, mọi thứ quay về với việc quan sát và đối thoại: xem tác phẩm đang đưa mình đến đâu, để rồi đúc kết lại thành diện mạo triển lãm như hiện tại.

Phương pháp quan sát tham gia truyền cảm hứng cho mình trong cách nghĩ và làm việc với tác phẩm. Những khả thể luôn tồn tại trong quá trình làm việc, yêu cầu sự quan sát, tương tác sâu hơn với chủ thể nghiên cứu, sự suy xét về vị trí của từng bên cũng như của tác phẩm trong không gian vật lý.

Khi lựa chọn các cuộn phim từ nhà cung cấp tại Việt Nam cho tác phẩm của một nghệ sỹ quốc tế và chứng kiến khán giả tương tác, lắng nghe, chạm hay ngửi tác phẩm, chị có suy nghĩ gì khi tác phẩm được nuôi dưỡng bởi chất liệu bản địa, và có khoảnh khắc bất ngờ nào nằm ngoài ý định giám tuyển ban đầu của chị không?

Khi biết tác phẩm sẽ chọn chất liệu sản xuất ngay tại Việt Nam, mình đã khá phấn khích chờ đợi những cuộn phim ngẫu nhiên được chuyển đến. Dù từng rất băn khoăn về việc đi sâu vào bối cảnh phim và chất liệu, nhưng việc để ngỏ rốt cuộc đã mở ra rất nhiều sự tự do: không siết chặt hay giới hạn bối cảnh nghiên cứu chính của tác phẩm – vốn thuộc về một vùng đất và lịch sử khác với Việt Nam – nhưng lại mở ra sự kết nối tiềm tàng với người xem bản địa.

Vì đây là những cuộn phim không còn được sử dụng, mình nhận ra một cách kết nối đặc biệt về chất liệu: khán giả lần tìm những bóng hình quen thuộc, để rồi nhận ra chính chất liệu đó giờ chỉ là dĩ vãng. Từ đó, tác phẩm kết nối với ý niệm về chất liệu công nghiệp khai thác từ cây long não cũng đang trong tình cảnh tương tự.

Chính sự tương tác đa giác quan đó đã dẫn đến những khoảnh khắc bất ngờ nằm ngoài ý định ban đầu. Mình đã nhận được một bài viết về việc quan sát ngược triển lãm như xem ngược lại cuộn phim, giúp mình khai phá được một dòng chảy hoàn toàn mới. Hay như việc khán giả liên kết triển lãm với những thay đổi thời cuộc đã và đang diễn ra trong thành phố cũng khiến mình rất xúc động. Những phản hồi ấy khiến mình tin vào triển lãm của mình rất nhiều – tin vào khả năng khai mở những đối thoại đa giác quan với người xem, với cả những điều khó thành lời.

Với các triển lãm / sự kiện tiếp theo, chị chuẩn bị tâm thế ra sao để làm mới các “khả thể không gian” tại Rare Sea?

Thú thật, đây cũng là một thử thách đối với mình: “Chà, triển lãm đầu tiên ứng dụng đa chất liệu như thế này là điểm mạnh của mình, nhưng cũng là một rào cản về sau khi tiếp cận những chất liệu khác. Mình có tự tin để tiếp tục không?”

Không gian ở đây vẫn chứa đựng rất nhiều tiềm năng để khai thác. Các triển lãm sau có thể không đi theo lối này nữa, và đòi hỏi những suy tính cẩn thận trước những ý tưởng mình đánh giá là đột phá. Tuy nhiên, càng khó thì mình càng muốn thử – liệu cách mình thử nghiệm sẽ mang đến kết quả thế nào. Với một giám tuyển trẻ như mình, những gì mình có là thời gian, không gian để làm và học hỏi. Trong tâm thế “mình có thể học được nhiều điều”, nếu không thành công như mong đợi, đó vẫn là điều quý giá. 

Vậy trong suốt quá trình thực hiện, quan sát, và đi đến kết thúc của triển lãm, chị đã có những kết quả gì từ thử nghiệm của mình?

Với mình, khi làm việc với một nơi chốn, mình muốn thấu hiểu các khía cạnh khác nhau hơn là cố tách biệt nó ra. 

Ý tưởng về “không gian hộp trắng” (white cube) – nơi sự vật xung quanh được loại bỏ để người xem hoàn toàn tập trung vào tác phẩm – là một điều tốt. Nhưng đồng thời, một không gian nghệ thuật không chỉ có khu vực trưng bày và hậu trường. Nó phải là một nơi để khán giả đối thoại về chính không gian đó. Cho nên trong các triển lãm sau, mình không nghĩ mình cần phải dọn sạch tất cả. Điều đó đôi khi cần thiết, nhưng cốt lõi vẫn là trong quá trình làm việc, tác phẩm đó tương tác ra sao với không gian, cũng như nghệ sỹ sẽ có những cuộc trò chuyện nào với mình và không gian ấy.

Đó có thể là một thách thức, nhưng cũng là điều khiến mình hứng thú khi làm triển lãm. Nó có thể là một không gian hộp trắng, nhưng làm sao để biến cái hộp trắng ấy trở nên sống động hoặc vui tươi hơn? Đó là cách mình muốn tiếp cận.

Chân thành cảm ơn Lại Minh Ngọc đã dành thời gian cho cuộc trò chuyện này. Hi vọng sẽ gặp lại Ngọc tại những sự kiện tiếp theo của Rare Sea.

Thực hiện: Tóc Tiên, Trần Vũ Minh Phúc