Dib lưu giữ một trong những bộ sưu tập quan trọng nhất Thái Lan – di sản của nhà sưu tập lừng danh Petch Osathanugrah. Việc tiếp nối hành trình và tầm nhìn của cha mình đã ảnh hưởng thế nào đến quá trình khởi dựng nên Dib Bangkok?

Purat Osathanugrah (PO): Dib Bangkok khởi nguồn từ một giấc mơ rất riêng của cha tôi, đơm kết từ mối thâm tình trọn đời giữa ông và nghệ thuật. Qua thời gian, giấc mơ ấy đã chuyển hóa thành một sứ mệnh để phụng sự công chúng. Hiện thực hóa sứ mệnh này đòi hỏi sự kiên định, lòng nhẫn nại và sự tận tâm tuyệt đối từ khâu tìm kiếm đội ngũ, hoàn thiện cấu trúc bảo tàng, cho đến việc đặt nền móng cho một thiết chế văn hóa. Quá trình này không thể thiếu vai trò của sự bảo trợ và cả những sự hy sinh nhất định, được dẫn dắt bởi niềm tin rằng nghệ thuật và văn hóa chỉ có thể trường tồn dựa trên cam kết dài hạn.

Ngày nay, khi sự đứt gãy giữa quá khứ và thực tại đang trở nên ngày càng rõ rệt, tính kế thừa trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Sưu tầm không phải là tích lũy, mà là cầu nối giữa các thế hệ. Tôi luôn ví nghệ thuật như một đại dương bao la và chuyển động không ngừng. Có người sẽ đắm mình sâu sắc, lại có người sẽ cảm bằng trực giác, nhưng ai cũng sẽ cảm nhận được hấp lực của đại dương ấy. Dib tồn tại để lĩnh xướng trải nghiệm đó và lan tỏa tới tất cả những ai bước vào không gian của bảo tàng.

Triển lãm ra mắt của Dib mang tên “Hiện diện vô hình ((In)visible Presence)” là một lời tri ân, một tầm nhìn đang trở thành hiện thực, một cuộc đối thoại giữa những điều chưa thấy, chưa nói và chưa biết. Quy trình lựa chọn tác phẩm và những điểm nhấn tiêu biểu của triển lãm diễn ra như thế nào, thưa TS Tezuka?

Miwako Tezuka (MT): Từ rất lâu trước khi Dib trở thành một bảo tàng hữu hình, câu chuyện của chúng tôi đã được thai nghén bởi khao khát chia sẻ những thành quả sáng tạo của nhân loại, ẩn trong sự chuyển mình của bối cảnh nghệ thuật đương đại Thái Lan. Với “Hiện diện vô hình”, chúng tôi muốn vinh danh những thế hệ đi trước đã định hình hành trình này, trong đó có nhà sưu tập Petch Osathanugrah – ”người cha tinh thần” của bảo tàng. Sự hiện diện của họ có thể không còn hữu hình, nhưng vẫn luôn đồng hành cùng chúng tôi về mặt tâm linh và trí tuệ.

Ba tầng triển lãm của chúng tôi phản chiếu sự tiếp diễn trong tư tưởng Phật giáo: từ những trải nghiệm thế tục đến sự phản chiếu nội tâm, và cuối cùng là sự giác ngộ. Tầng trệt, điểm chạm đầu tiên của thị giác, trưng bày các tác phẩm sắp đặt với quy mô lớn có vai trò gắn kết khách tham quan với thế giới vật chất thông qua sự tinh nghịch, tráng lệ và tính tức thì. Ví dụ, tác phẩm “Những chòm tinh hà” của Marco Fusinato khởi điểm là một bức tường trống, chỉ thực sự ”sống dậy” khi khách tham quan dùng chiếc gậy bóng chày đánh vào nó, biến chủ đề ”hiện diện vô hình” trở nên hữu hình thông qua sự rung động và âm thanh.

Tầng thứ hai chuyển dịch sang sự chiêm nghiệm, mời gọi suy ngẫm về ký ức và thời gian. Tác phẩm “Tương lai, 2015.11.14–2040.5.25” của Nobuyoshi Araki, làm từ hàng trăm tấm phim 35mm, chỉnh sửa các dấu ngày tháng để xóa nhòa ranh giới giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Tác phẩm làm xáo trộn cảm thức về thời gian và buộc ta phải suy ngẫm: ký ức thực sự bắt đầu hay kết thúc ở đâu?

Tầng cao nhất mở ra một không gian ngập tràn ánh sáng tự nhiên. Ở đây, các kiệt tác của cố nghệ sỹ Montien Boonma, bao gồm tác phẩm đầy cảm xúc “Thanh âm hoa sen”, khai thác truyền thống tâm linh Phật giáo nhưng vẫn mang hơi thở nhân văn phổ quát. Thay vì thể hiện giáo lý cụ thể, các tác phẩm hướng tới sự chữa lành, chiêm nghiệm, và khả năng siêu thoát.

Bản sắc cốt lõi của Dib bén rễ từ niềm tin rằng những giá trị nhân văn chung sẽ luôn tồn tại, bất chấp xung đột, mất mát và bất định. Với tư cách là một cơ quan di sản phục vụ công chúng, Dib Bangkok giờ đây mang trọng trách làm cầu nối giữa sự hiện diện vô hình đó với khoảnh khắc hiện tại để chia sẻ với toàn thế giới.

Bảo tàng đã chọn một cái tên thuần Thái: “Dib (ดิบ)”. Ông có thể chia sẻ với độc giả của Art Nation về ý nghĩa và câu chuyện đằng sau cái tên này không?

PO: Trong tiếng Thái, “Dib” nghĩa là thô mộc, tự nhiên, và chưa qua mài giũa, như một thực thể nguyên bản trước khi bị tác động bởi quá trình tinh luyện. Chúng tôi chủ ý lựa chọn cái tên này để tránh gợi cảm giác xa cách và nặng tính thể chế. Tôi chắc chắn không muốn bảo tàng này trở thành một đài tưởng niệm cho người sáng lập hay gia tộc. Dib không phải là một tượng đài tĩnh, mà là một không gian có sự sống riêng. Chúng tôi mong muốn bất kỳ người dân Thái Lan nào cũng có thể cảm nhận được sự kết nối và thấy rằng Dib chính là bảo tàng của Bangkok. Cái tên còn lưu giữ một phần kỷ niệm riêng tư, bởi đây là cái tên duy nhất mà cả hai cha con tôi đều tâm đắc.

Vậy sự “thô mộc” trong triết lý của Dib được diễn giải như thế nào trong quá trình giám tuyển và trải nghiệm tham quan tại Dib? Có nghệ sỹ hoặc tác phẩm tiêu biểu nào gắn liền với triết lý này hiện diện trong bộ sưu tập?

PO: Sinh thời, cha tôi luôn dõi theo và ủng hộ các nghệ sỹ Thái Lan, trong đó có Montien Boonma – một tên tuổi mà bản thân tôi vẫn luôn không ngừng nhớ đến. Bản thân Boonma tiếp cận nghệ thuật với ý thức sâu sắc về việc bảo tồn các cấu trúc hiện đại mang đậm văn hóa bản địa, đồng thời đóng góp một cách ý nghĩa cho các diễn ngôn đương đại toàn cầu. Cha tôi thường nhắc đến ông với niềm ngưỡng mộ sâu sắc, luôn miêu tả ông như một bậc thầy khởi nguyên của nghệ thuật đương đại Thái Lan và là nguồn cảm hứng bất tận cho nhiều nghệ sỹ thành danh ngày nay. Có thể nói những tác phẩm của ông chính là linh hồn của bộ sưu tập của chúng tôi.

Ngay từ khi còn nhỏ, điều khiến tôi xúc động nhất chính là nghe kể về cách Boonma biến nỗi đau mất đi người vợ vì căn bệnh ung thư phổi thành một ngôn ngữ nghệ thuật sâu sắc, bằng cách chắt lọc các yếu tố tâm linh và truyền thống trong văn hóa Thái Lan để hòa giải nỗi đau ấy thông qua nghệ thuật. Những câu chuyện này vẫn luôn in sâu trong tâm trí tôi. Chúng dạy tôi rằng nghệ thuật không chỉ đơn thuần là thứ để nhìn ngắm, mà còn giúp chúng ta đối diện với nhân sinh, mất mát, và ý nghĩa cuộc đời.

Tại Dib, chúng tôi đi sâu vào tìm hiểu cách ông tỉ mỉ chọn lọc chất liệu, phương pháp, và tư tưởng cốt lõi, cũng như cách những lựa chọn ấy thành hình trong những tác phẩm đầy ấn tượng cả về hình thức lẫn giá trị thể nghiệm.

MT: Ngoài các kiệt tác của Moontien Boonma thì tác phẩm sắp đặt thường trực của chúng tôi – “Thẳng đứng” của James Turrell cũng là một lời khẳng định cho trải nghiệm mộc mạc và trực diện này. Tác phẩm này nhắc nhở ta về giá trị của việc hiện diện trọn vẹn trong thực tại, là cơ hội để mỗi người xem đối diện với các cảm quan nguyên bản nhất của chính họ, khi mọi kỳ vọng dần tan biến và chính hành động nhìn lại mở ra những cách thức mới để trải nghiệm khoảnh khắc thực tại.

Tác phẩm ra đời từ sự tận tụy tột bậc của studio nghệ sỹ James Turrell, toàn bộ đội ngũ bảo tàng, cùng rất nhiều nhà thầu địa phương – những người đã nâng tay nghề của mình lên tầm cao mới cho dự án này. Đây là một quy trình không chỉ yêu cầu kỹ thuật phức tạp, mà cả những thách thức đối thoại không ngừng, đòi hỏi sự kiên nhẫn, linh hoạt và sự cộng tác chặt chẽ giữa các bộ phận giám tuyển, vận hành, cơ sở hạ tầng và các đối tác bên ngoài. Dự án bao gồm nhiều đợt khảo sát thực địa, thử nghiệm diện rộng và tinh chỉnh liên tục trong hơn hai năm.

Gia đình Osathanugrah là nhà bảo trợ đồng hành cùng nghệ thuật đương đại Thái Lan trong nhiều thập kỷ qua. Ông Petch và các nghệ sỹ có mối liên kết sâu sắc, được xây dựng dựa trên niềm tin và cam kết phát triển hệ sinh thái nghệ thuật bền vững. Sự cam kết này không dừng lại ở việc sưu tập thông thường, mà còn được đưa vào các chương trình đào tạo nghệ thuật và tiếp cận những thế hệ sáng tạo mới thông qua các chương trình hợp tác với Đại học Bangkok. Mô hình bảo trợ này định hình cách Dib hỗ trợ, uỷ thác hay thu mua các tác phẩm mới hiện nay ra sao?

PO: Suốt nhiều thập kỷ, mối quan hệ giữa cha tôi và các nghệ sỹ đương đại Thái Lan được xây dựng dựa trên sự gần gũi, đối thoại, và niềm tin dài hạn. Điều khởi đầu từ một đam mê cá nhân giờ đây đã trở thành một thiết chế văn hóa với sứ mệnh phi lợi nhuận rõ rệt.

Chúng tôi đã tiếp tục phát huy tinh thần ấy nhưng với quy mô lớn hơn những gì một cá nhân đơn độc có thể thực hiện. Dib là một dấu ấn văn hóa dành cho tất cả: cởi mở, bền bỉ, và gắn liền với niềm tin rằng sự sáng tạo sẽ được chắp cánh khi cộng đồng cùng chung tay góp sức. Đam mê vẫn luôn là nguồn nhiên liệu thúc đẩy cho bảo tàng và nền tảng văn hóa của chúng tôi. Qua nỗ lực đồng hành cùng nghệ sỹ, bảo trợ các sáng tác mới và xây dựng bộ sưu tập, chúng tôi đang mở rộng cộng đồng những người đam mê nghệ thuật và khơi gợi tinh thần khám phá những thực hành nghệ thuật đương đại.

MT: Đại học Bangkok là đối tác chiến lược của Dib Bangkok trong việc đào tạo nghệ thuật và phát triển tài năng cho khu vực. Mục tiêu của chúng tôi là nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái lao động nghệ thuật và khai mở những tệp công chúng mới, bên cạnh nhóm khán giả nghệ thuật sẵn có. Quan trọng không kém, chúng tôi hy vọng truyền cảm hứng cho một thế hệ các nhà bảo trợ và nhà sưu tập nghệ thuật mới – những người xem công tác bảo trợ không chỉ gói gọn trong phạm vi cá nhân, mà là một phần trong việc kiến tạo nên hạ tầng văn hóa tập thể.

Tại Thái Lan, điều khiến tôi luôn ấn tượng là niềm tin mạnh mẽ từ cộng đồng nghệ thuật địa phương rằng một bảo tàng như Dib có thể đóng vai trò là một hằng số quan trọng khi hệ sinh thái nghệ thuật nơi đây bước vào giai đoạn phát triển tiếp theo. Có một nhận thức chung rằng tính bền vững, cả về mặt thiết chế lẫn văn hóa, phụ thuộc vào sự cam kết dài hạn từ tất cả thành phần trong cộng đồng, bao gồm nghệ sỹ, công chúng, các nhà giáo dục, và cả chính thị trường nghệ thuật.

Trong tương lai, Dib có dự định gì để tiếp tục vai trò như một không gian cho các thực hành thể nghiệm và chuyển dịch văn hóa, góp phần định hình nghệ thuật đương đại Thái Lan? Chúng ta có thể kỳ vọng điều gì vào thị trường nghệ thuật Thái Lan cũng như các dự án sắp tới của Dib?

PO: Với chúng tôi, Dib Bangkok đang chuyển mình để trở thành nơi mà các tác phẩm không chỉ được bảo tồn, mà còn liên tục được tái diễn giải để đối thoại với hơi thở thời đại. Chúng tôi đặt mục tiêu kiến tạo những trải nghiệm khuyến khích người xem sống chậm lại, “gặp gỡ” nghệ thuật bằng trực giác, song vẫn giữ vững sự chặt chẽ về mặt giám tuyển và tính hàn lâm trong nghiên cứu. Việc đặt hàng các tác phẩm mới chính là trọng tâm của chiến lược này. Bằng cách đặt tiếng nói đương đại vào đối thoại với bộ sưu tập, chúng tôi có thể tái ngữ cảnh các tác phẩm có sẵn, và cho phép ý nghĩa bồi đắp theo thời gian. Ở góc độ này, Dib không còn là một bộ sưu tập cá nhân của gia đình, mà đã trở thành một phần bản sắc của chính thành phố này – một bảo tàng thuộc về Bangkok, đóng vai trò như một ngọn hải đăng kiên định và một điểm tựa vững chãi cho thành phố cũng như khu vực, giữa lúc bức tranh nghệ thuật đương đại Thái Lan vẫn đang tiếp tục được định hình.

MT: Định hướng của chúng tôi dựa trên việc tạo ra những kết nối ý nghĩa – giữa nghệ thuật và con người, giữa lịch sử nghệ thuật địa phương và toàn cầu. Mục tiêu của chúng tôi là giới thiệu sự đa dạng trong cách thực hành nghệ thuật hiện đại và đương đại đã và đang thành hình trong các bối cảnh văn hóa, xã hội, và lịch sử khác nhau. Góc nhìn này là nền tảng của các triển lãm lẫn các chương trình cộng đồng của chúng tôi. 

Là một bảo tàng sở hữu bộ sưu tập với nhiều tác phẩm quan trọng của các nghệ sỹ đương đại hàng đầu Thái Lan, chúng tôi ý thức rõ trách nhiệm của mình như một cơ quan giáo dục nghệ thuật. Chúng tôi thấy tiềm năng lớn trong tương lai gần cho việc xây dựng mối quan hệ đối tác với các tổ chức có những lĩnh vực trọng tâm khác nhau. Những hoạt động trao đổi như vậy cho phép chúng tôi mở rộng tầm nhìn, thách thức các giả định, và phát triển những câu chuyện chặt chẽ và đa sắc thái hơn, ở cả cấp khu vực lẫn quốc tế.

Trong tương lai, thị trường nghệ thuật Thái Lan và các dự án của Dib được kỳ vọng sẽ phản chiếu xu hướng phát triển này: sự tăng cường gắn kết sâu sắc hơn với các góc nhìn khu vực, một hạ tầng giáo dục vững chắc hơn, và cam kết bền vững xuyên suốt. Mục tiêu của chúng tôi là cộng hưởng cho đà phát triển trên, đồng thời vẫn giữ vững gốc rễ với cộng đồng – cũng chính là nguồn nội lực đằng sau tất cả.

Thực hiện: Mary Lê