NƠI PHÁT NGUYÊN DÒNG SÔNG
Xuân Hạ thành lập A Sông ngay sau khi trở về quê nhà Đà Nẵng như một lý do chính đáng để tiếp tục phản tư và duy trì thực hành nghệ thuật của mình. Thực hành của A Sông, vì thế, có mối tương quan mật thiết tới thực hành cá nhân của người sáng lập – đó là thực hành duy cộng đồng. A Sông tồn tại và phát triển như một dòng chảy lúc róc rách, lúc siết cuộn. Trong “A Sông”, “A” vừa là một từ cảm thán, thể hiện sự vui mừng khi phát hiện ra điều mới, vừa có nghĩa là “a” (một) trong tiếng Anh; “Sông” đại diện cho dòng chảy len lỏi, linh hoạt, không cố định. Như thế, A Sông là một tập thể không có biên giới cố định, hoạt động dựa trên sự kết nối linh hoạt các mối quan hệ.
Các hoạt động của A Sông có thể chia làm hai giai đoạn chính. Trong giai đoạn đầu (2019–2022), với tôn chỉ “sống-chơi-hiểu” và phi giám tuyển, A Sông vận hành như một câu lạc bộ nơi mọi người có thể tham gia các sinh hoạt văn hoá và giải trí xoay quanh nghệ thuật, với đối tượng chủ yếu là các bạn sinh viên và người trẻ quan tâm tới nghệ thuật. Ở thời điểm này, A Sông tập trung vào việc sống cùng nghệ thuật: trải nghiệm, gặp gỡ và tham gia vào các buổi tụ họp của nghệ sỹ địa phương, đồng thời giải học các định kiến về biên giới giữa nghệ thuật và đời sống thường nhật. Với phổ chương trình mở và phần lớn mang tính tự phát – bắt đầu từ những buổi thăm xưởng nghệ sỹ, các buổi giao lưu nhảy hiphop, những chuyến thực địa hay chương trình lưu trú nghệ sỹ, v.v. – A Sông lựa chọn cách thẩm thấu nhịp thở nghệ thuật thật tự nhiên, để chính cộng đồng dẫn dắt và định hình hoạt động của câu lạc bộ.
Các dự án “Rứa hỉ,” “Vang âm điệu,” v.v. mang dáng dấp hiphop, đường phố, giao lưu âm nhạc và tương tác cộng đồng, phản ánh tinh thần tự do và chân chất của các nghệ sỹ địa phương, những người mang trong mình một chất thơ và tính nhạc rất riêng của miền Trung. Bên cạnh đó, dự án “A Sông Thu Bồn”, do Phạm Giang và Tấn Ngọc khởi xướng và đồng tổ chức cùng A Sông, lại mang tính thể nghiệm rõ nét về hình thức: một chuyến chu du bằng thuyền kéo dài một tuần trên sông Thu Bồn, quy tụ hơn hai mươi nghệ sỹ từ nhiều nơi cùng tề tựu và sáng tạo trên dòng sông.
Tới năm 2023, A Sông dịch chuyển sang giai đoạn thứ hai và kéo dài đến nay khi biến mình thành một collective với 6 thành viên, một định hướng chương trình và phương thức giám tuyển rõ ràng hơn. Cấu trúc các chương trình giờ đây được phân loại thành hai nhánh chính: các dự án do đội ngũ A Sông khởi xướng và vận hành, và các dự án mà A Sông phối hợp với các đơn vị, tổ chức khác.
Các từ khóa A Sông chọn cho mình là “sự trao quyền,” “sự gắn bó với nơi chốn,” và “tính uyển chuyển” – như dòng chảy dễ dàng thích nghi và thay đổi theo thời gian. Nổi bật hơn cả là chương trình trình chiếu và thảo luận thường niên Cinema Con Nhà Nghèo (CNN), được tổ chức và giám tuyển bởi hai nhà làm phim Mai Huyền Chi và Lê Ngọc Duy, với sự đồng hành của A Sông. Trải qua 6 mùa và 3 năm tổ chức, Cinema CNN dần trở thành một không gian điện ảnh độc lập quen thuộc tại Đà Nẵng với mục tiêu nâng đỡ các nhà làm phim tại Việt Nam, đặc biệt là những người thực hành tại khu vực miền Trung. Trong các mùa CNN, mùa 3 “Núi thơ thơ chừng nớ thui” (2024), do A Sông và Tô Đậm đồng tổ chức, là mùa lưu lại nhiều cảm mến hơn cả.
Ở phiên bản này, điện ảnh không còn là một sự kiện văn hóa xa lạ, mà trở thành một dịp để gắn kết và san sẻ niềm vui và thương yêu. Chương trình bám rễ vào mảnh đất còn thiếu vắng cơ sở vật chất Nam Trà My (Quảng Nam): đan xen giữa những chuyến thực địa và dự án tô trường là những buổi chiếu phim hoạt hình và giao lưu thân mật với giáo viên, phụ huynh, và các em thiếu nhi tại hai trường mẫu giáo Long Mu và Măng Dí. Đây chỉ là một trong nhiều ví dụ về phương thức giám tuyển mà A Sông hướng tới – tách khỏi các không gian vật lý chính thống để trải dài mối quan tâm tới các vấn đề về con người và môi trường tại vùng đất Quảng Nam.
CẬP BẾN CỘNG ĐỒNG
Dù đã hoạt động gần một thập kỷ, A Sông đến nay vẫn thiếu vắng một địa chỉ cố định. Mạng xã hội trở thành một không gian lưu trữ thông tin, duy trì danh tính và hơi thở của nhóm, đồng thời giúp nhóm gắn mình vào hệ sinh thái rộng hơn của nghệ thuật Việt. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào “không gian ảo” cũng đặt ra thách thức lớn về tính bền vững: làm sao để hệ thống hóa hoạt động khi thiếu một nguồn quỹ ổn định và một không gian vật lý để neo đậu?
Trước bài toán trên, chiến lược vận hành của A Sông linh hoạt mở rộng các phương thức hợp tác với cá nhân thực hành độc lập, các tổ chức văn hóa-nghệ thuật và các đơn vị công. Nhóm chọn cách đối thoại cùng chính quyền và các đơn vị công lập như một nguồn lực có thể chia sẻ. Song song với sự thiếu vắng các khối vận hành nghệ thuật bài bản tại Đà Nẵng, tinh thần cởi mở nơi đây lại khiến việc hợp tác trở nên dễ dàng hơn. Sự kiện Danang Art Fair (DAF) do A Sông phối hợp thực hiện cùng Bảo tàng Đà Nẵng là minh chứng cho việc tận dụng các “nút thắt” thể chế để mở ra không gian cho nghệ thuật đương đại. DAF được khởi xướng nhằm thúc đẩy các hoạt động giao lưu giữa nghệ sỹ, nhà sưu tập và khán giả đại chúng và cộng đồng nghệ thuật địa phương. Đây là nền móng vững chắc cho việc tạo dựng một mối quan hệ hỗ sinh, nuôi dưỡng các sự kiện nghệ thuật quy mô lớn tại miền Trung trong tương lai.
Ngoài sự hỗ trợ từ các tổ chức văn hóa quốc tế như Hội đồng Anh, Viện Goethe hay Quỹ Nhật, công tác tự gây quỹ vẫn là một hoạt động thường thấy với các không gian nghệ thuật và nhóm nghệ sỹ tại Việt Nam. Tại Tuần lễ Nghệ thuật Nổ Cái Bùm 2024 diễn ra đồng thời tại Hội An và Đà Nẵng, ngoài sự hỗ trợ nhiệt thành từ các đơn vị tư nhân, chương trình cũng vận dụng các nguồn lực cá nhân để gây quỹ cộng đồng, kêu gọi hỗ trợ tự thân từ các nghệ sỹ. Yếu tố này củng cố thêm lý tưởng về quần thể nghệ thuật được vận hành bởi nghệ sỹ và vì nghệ sỹ, đưa họ quay lại vị trí trung tâm trong quỹ đạo nghệ thuật.
MỘT DÒNG CHẢY TỰ TẠI
Cũng trong khu vực miền Trung, các collective và không gian nghệ thuật độc lập vận hành bởi nghệ sỹ như Sao La (Đà Lạt), MORUA (Hội An / Nha Trang / TP. HCM), AirHue (Huế), v.v. cùng chia sẻ với A Sông những khó khăn chung về tiềm lực. Một điểm sáng khiến những tập thể này vẫn bền bỉ tồn tại những năm qua chính là khả năng tạo ra những bản sắc riêng dựa theo tuyến chương trình được tinh chỉnh vào dòng chảy văn hóa địa phương.
Tới thời điểm hiện tại, sự tồn tại, xoay chuyển và tiếp nối của các collective đã đỡ đầu cho nhiều thế hệ nghệ sỹ trẻ tại Việt Nam. Khi so sánh với Chaosdowntown Cháo (TP. HCM), A Sông hiện lên như một chương tiếp nối trong quá trình thực hành của Xuân Hạ. Nếu Chaosdowntown Cháo – dự án đầu tay của Xuân Hạ và Thiên Thanh (Nu) thành lập năm 2015 – đại diện cho sự phản kháng sơ khởi nhằm thiết lập vùng an toàn phi kinh viện giữa lòng đô thị, thì A Sông kế thừa trọn vẹn và chuyển hoá tinh thần vào bối cảnh đặc thù của miền Trung. Môi trường sinh hoạt gần gũi với khung cảnh thiên nhiên vô hình trung đã dẫn dắt mối quan tâm của A Sông tới các thực hành theo ngữ cảnh đối thoại với bối cảnh xã hội, lịch sử, cộng đồng tại địa phương, điển hình là chương trình học tập cộng đồng “Những chiều kích của rừng”.
Mặt khác, đặt trong tương quan với các thực hành tập thể tại Hà Nội, vị thế của A Sông bộc lộ rõ nét qua tinh thần chăm sóc và ý chí tự học. Điểm giao thoa giữa A Sông và một sáng kiến trẻ tương đương như bà-bầu AIR (thành lập năm 2019 bởi Đinh Thảo Linh) nằm ở nhu cầu kiến tạo cộng đồng tự thân, nơi việc “cùng ăn cơm”, thăm xưởng và nâng đỡ các nghệ sỹ trẻ trở thành những thực hành cốt lõi. Hành động nấu-ăn đóng vai trò vun đắp sự thân mật, tạm giải trừ các cấu trúc phân cấp vốn được thiết lập và củng cố trong hệ thống nghệ thuật. Bàn ăn chung mở ra một môi trường an toàn và bình đẳng, nơi các rào cản về giá trị thị trường của tác phẩm hay uy quyền cá nhân dần được làm mờ, nhường chỗ cho những kết nối trực diện và chân thành.
“Ra khơi” với một phương thức thực hành riêng biệt
Thông qua những chuyến điền dã hay chuyến học tập địa phương, A Sông dần hình thành một lối thực hành nhất quán mang tính nhân chủng học: thong thả trong tư duy tiếp cận với nghệ thuật địa phương, đi đến những vùng đất còn khan hiếm về nhận thức nghệ thuật, đồng thời nới rộng định nghĩa về thực hành nghệ thuật bên ngoài các không gian kinh viện, hộp trắng.
A Sông không tham vọng biến Đà Nẵng thành một tâm điểm nghệ thuật mới. Hành động rời bỏ những đô thị sầm uất của người sáng lập là một phương thức giải trung tâm tự thân. Mong muốn của nhóm giản đơn hơn – họ hy vọng sẽ có thêm nhiều nghệ sỹ và người làm văn hóa trở về quê hương để bắt đầu những sáng kiến riêng, và không cảm thấy mình đang đứng ngoài một “trung tâm” nào đó.
A Sông cũng ý thức rõ về tính vô thường của mô hình collective. Họ chấp nhận việc nhóm có thể tan rã – như dòng sông rồi sẽ chảy ra biển – là một lẽ tất yếu. Di sản họ để lại không nhất thiết là các tác phẩm vật lý hoành tráng, mà là những nỗ lực vô hình: những mối dây liên kết con người, những thay đổi trong nhận thức cộng đồng và một tinh thần nghệ thuật đã được nhen nhóm dưới chính những mái nhà thân thương khắp miền Trung.
Thực hiện: Trao
