Niềm Vui Làm Nghệ Thuật Cùng Nhau

Dựa trên cơ sở của sự tương đồng về tư duy công nghệ và nghệ thuật, Futile Devices Collective được khởi xướng bởi những cá nhân có cùng suy nghĩ nhưng có phần “cô đơn”, trích lời nghệ sỹ Hà Châu Bảo Nhi. Vì thế, việc xây dựng một tập thể là “để có một không gian trao đổi, hỗ trợ nhau trong quá trình thực hành, sau đó là [để] mở ra cơ hội cho những bạn có cùng mối quan tâm có thể tham gia và phát triển cùng nhau”. Vào đầu năm 2026, thành quả của sự kết nối ấy đã diễn ra trong một không gian nhỏ tại TP. HCM. Thực hiện trên một tinh thần tò mò và đa chiều, nhưng trước hết là “niềm vui khi được cùng nhau tổ chức một trưng bày nghệ thuật như những người bạn và cộng sự đồng hành”, trưng bày Futile Devices là một nỗ lực trong việc tước bỏ công năng khỏi khái niệm về thiết bị công nghệ thường thấy.

Tại đây, các tác phẩm gợi nhớ trong ta những điều nhỏ nhắn và quen thuộc trong cuộc sống: cuộc hội thoại hàng ngày phát ra từ những ngôi sao của “MCG+01-02-015”, thói quen đánh máy phản ánh qua “your secret is safe with me”, hay những ký ức và chất vấn từ “Fool Circle” và “eye for an eye for an eye for an eye.”. Bên cạnh đó là những tác phẩm đem lại cho ta những suy ngẫm to lớn hơn, như về sự kiểm soát của kỹ thuật lên con người qua “Ấp” và “Nhất bộ nhất Kiếp”. Mỗi tác phẩm đều là kết quả của những lối thực hành riêng lẻ nhưng tồn tại chung trong một không gian khép kín; cùng nhau gợi mở những suy tư về những điều quen thuộc trong đời thường mà bản thân ta lại không màng tới. Bên cạnh những suy ngẫm ấy, trưng bày khơi dậy những khái niệm, những điều tồn tại từ lâu trong lịch sử và giờ đây hiện diện ở những thiết bị “vô tri” này; từ đó, nêu lên sự chất vấn về bản chất dư thừa công năng của công nghệ ngày nay.

Khi Công Nghệ Không Còn Công Năng

Được khơi gợi từ bài hát cùng tên của nghệ sỹ Sufjan Stevens, tên gọi “Futile Devices” phản ánh rõ ràng cảm giác mà trưng bày đem lại: một “sự dang dở không chỉ nằm ở hình thức chưa hoàn tất của các tác phẩm”, mà còn ở “những suy tư được giữ ở trạng thái mở, chỉ kịp lóe lên mơ hồ và lặp lại”. Mặc dù đây là những thiết bị công nghệ, nhưng chúng không sở hữu vai trò hỗ trợ hay tiện ích rõ ràng. Tuy nhiên, khi tiếp xúc, những vật thể này lại gợi mở các câu hỏi và suy ngẫm sâu sắc. Vì thế, tên gọi này nên được hiểu là những thiết bị với những cử chỉ “bất thành” hơn là “vô ích”; bởi lẽ, theo Khôi Nguyễn: “bất cứ sự vật nào đối với con người cũng đều mang một giá trị sử dụng riêng, tùy thuộc vào ngữ cảnh mà nó và chủ thể cùng hiện hữu”. Tại không gian này, các sáng tạo ấy nắm giữ một tiềm năng đặc biệt: khả năng tạo sinh và chơi đùa với ý nghĩa, thay vì chỉ đơn thuần là sự vô hạn hay hữu hạn của chức năng thông thường. Tại trưng bày, cái cảm giác ấy lần đầu tiên được gợi mở từ tác phẩm “your secret is safe with me” của Hà Châu Bảo Nhi – một chiếc máy tính với màn hình tối đen đặt giữa căn phòng. 

Đã bao lâu rồi ta quen với việc đánh máy không nhìn bàn phím? Ta hiểu rằng mỗi hệ thống phím bấm vốn là một cấu trúc ngôn ngữ định sẵn, và qua hàng giờ làm việc, đôi tay ta đã tự khắc ghi nhớ vị trí của từng con chữ. Nhưng tại đây, mọi kỳ vọng về loại ký ức cơ thể ấy hoàn toàn sụp đổ. Bằng cách hoán đổi vị trí và xóa sạch các dấu vết trên mặt phím, Hà Châu Bảo Nhi trả những miếng nhựa ấy về trạng thái trắng chưa định hình danh tính. Giờ đây, dù ta cố dựa vào thói quen cũ để truyền tải suy nghĩ lên máy tính, nỗ lực đó cũng trở nên vô nghĩa bởi những gì hiển thị giữa khoảng không tối đen kia không còn mang thông điệp nào cả. “your secret is safe with me” là tác phẩm mở đầu cho nỗ lực tái định nghĩa về thứ công năng mà ban đầu ta vốn coi là vô dụng. Chiếc máy tính gợi mở một cuộc đối thoại về kỳ vọng: khi những kết quả quen thuộc mà ta mặc định là chính xác bỗng chốc tan biến, nhường chỗ cho những phản hồi bất ngờ không thể lường trước. 

Tương tự, ở những tác phẩm khác tại trưng bày, các thiết bị dù đã khước từ những tiện ích công nghệ thường thấy nhưng vẫn có thể đưa ta đến sự chiêm nghiệm về bản chất của chính tiện ích ấy cả khi chúng không còn ở trong thiết bị, để từ đó khơi dậy cho ta những ý niệm khác lạ lẫm nhưng thú vị.

DIY – Tự Tay Làm

Lần đầu tiên được nhắc tới tại 2026 ACM SIGGRAPH DAC SPARKS bởi Hà Châu Bảo Nhi và Vũ Diệu Hương, những sáng tạo tại trưng bày là thành phẩm của sự nỗ lực tìm tòi và nghiên cứu các phương pháp DIY – “tự tay làm mạch, tự mình xử lý những vấn đề hiện hữu”. Phương pháp ấy như một tinh thần xuyên suốt buổi trưng bày. Đó là những chương trình máy tính “tự chế” để thay đổi từng hiển thị của ký tự trên bàn phím của Hà Châu Bảo Nhi, hay chương trình tự phát khiến chúng tự thân vận động như con lật đật và hạt gạo của “Fool Circle” và “eye for an eye for an eye for an eye” – hai tác phẩm đại diện cho sự hiển lộ hữu hình của ký ức người nghệ sỹ.

Con lật đật gắn liền với cái tên Nevalyashka, thứ luôn được đặt trên kệ sách trong phòng khách khi ta còn bé. Tại trưng bày, “Fool Circle” tái hiện hình tượng con lật đật ấy như một gợi nhớ ký ức tập thể, nhưng lại khác với những gì mọi người biết: đây lại là một con lật đật được đặt bên trong một động cơ để tự thân vận động mà không cần ngoại lực. Bằng cách loại bỏ hết những tác động ngoại cảnh, sự tập trung của người xem được đặt hoàn toàn vào vòng lặp lắc lư vĩnh cửu và mỗi lần nhìn, ta tự đặt vô vàn câu hỏi về định mức: “Lần xoay này sẽ khác?”, “Sao chưa dừng lại nữa?” hay “Bao nhiêu sẽ là đủ?”. Những câu hỏi tương tự cũng được đặt ra khi đứng trước “eye for an eye for an eye for an eye”, một ký ức cá nhân được tái hiện bằng sự chuyển động không ngừng của con mắt trên tác phẩm: luôn luôn di chuyển nhưng không lần theo điều gì cả. Điểm chung giữa hai tác phẩm là hành động lặp đi lặp lại và chúng chẳng tuân theo kỳ vọng hay logic thông thường mà ta mặc định. Nhưng lại chính những cử chỉ đấy khơi dậy tò mò về những ý nghĩa ẩn chứa vì mỗi vòng lặp gợi nhắc suy tư, ký ức hay ý niệm nào đó, nhiều đến mức ta không biết sự gợi nhớ này đã đủ hay chưa?

DIY Như Một Cách Sinh Tồn Trong Lịch Sử

Phương pháp DIY vốn tồn tại từ giữa những năm 70, trong phong trào punk tại Mỹ và Anh, gắn liền với tinh thần chống chủ nghĩa tiêu dùng. Còn ở Việt Nam vào những năm tháng chiến tranh, khi vật chất còn thiếu thốn, phương pháp này đã tồn tại như một cách để sinh tồn với tên gọi “bricolage”. Hà Châu Bảo Nhi giải thích: “[Thuật ngữ ấy] trong tiếng Việt có nghĩa là ‘tự làm’, được nhà nhân học Claude Lévi-Strauss giới thiệu trong cuốn ‘The Savage Mind’ vào năm 1962. Ông đối lập ‘bricoleur’ với ‘engineer’: engineer lên kế hoạch trước, thu thập đúng nguyên liệu và công cụ cho nhiệm vụ cụ thể. Còn bricoleur thì xoay xở với bất cứ gì trong tầm tay, ghép những thứ có sẵn lại theo cách mới.” Bây giờ, thực hành này tồn tại rõ ràng nhất ở chợ Nhật Tảo ở Thành phố Hồ Chí Minh hay những xe đẩy, gian hàng sửa chữa đồng hồ nhập khẩu, nồi cơm điện cũ nhập từ Nhật chẳng hạn bởi vì “hầu hết người Việt, đặc biệt là các thế hệ trước, khi thiếu thốn đủ đường đều làm bricolage […]”.

Tại trưng bày, ta có thể thấy phương pháp đó rõ ràng nhất ở tác phẩm “Ấp” của Khôi Nguyễn. Từ những chất liệu bỏ đi như những chiếc khung võng, động cơ mô tô cũ và đoạn băng ghi lại quá trình nhân bản cừu Dolly, nghệ sỹ đã hợp chúng lại với nhau để tạo ra một câu hỏi lớn về sự sinh sản và điểm khởi đầu của điều này. Từ đó, tác phẩm khơi lên những câu hỏi mang tính kỹ thuật hơn là phạm trù sinh học: “Tác phẩm có cấu tạo và phương thức hoạt động ra sao?”, “Động lực cùng cái giá đằng sau sự phân rã, hủy diệt là gì?” Và quan trọng hơn, “Chúng ta cần những điều kiện nào để tái tạo một thực thể như vậy?” Dù chỉ là những đồ vật rời được thực hiện thành một tác phẩm hoàn chỉnh, “Ấp” là một cuộc đối thoại về quá trình tư duy của người nghệ sỹ.

Chạm, Cầm, Nắm Trong Kỷ Nguyên Số

Ngày nay, thực hành DIY có thể xem như là một cách để chất vấn và chống lại sự lạm dụng độc hại của AI – thứ tạo ra một bức màn ngăn cách con người với thực tại vật chất, Vũ Diệu Hương chiêm nghiệm: “trong kỷ nguyên số hóa, khi mọi tương tác dần bị thu hẹp vào các thao tác ‘chạm và quẹt’ vô diện trên màn hình, việc thực hành trên những linh kiện hữu hình và biến chúng thành vô năng mang hai ý nghĩa cốt lõi: tái kết nối vật lý [và] kháng cự chủ nghĩa công năng”. Với nghệ sỹ, ý nghĩa đầu tiên là nỗ lực để tìm lại sự giao tiếp thực sự với thế giới bên ngoài bằng việc cầm nắm hơn là chạm và lướt trên không gian ảo; bên cạnh đó, thực hành này còn mang ý nghĩa thứ hai như một hình thức “biểu tình” chống lại sự tối ưu hóa cực đoan của công nghệ vì “khi từ chối phục vụ mục đích sử dụng thông thường, vật chất được trả lại quyền được chơi”. Tại đây, tác phẩm “Nhất bộ nhất Kiếp” của Nguyễn Thái Bảo là ví dụ điển hình của quyền ấy.

Khi đeo tác phẩm lên tay, một giai đoạn bất kỳ trong vòng tuần hoàn đời người sẽ hiện lên. Chi tiết này làm ta thắc mắc: nếu chữ “Tử” xuất hiện thì ta phải làm sao? Ta có nên bước tiếp hay không? Quy luật về Sinh, Lão, Bệnh, Tử vô cùng quan trọng trong văn hóa Việt. Ý niệm ấy có thể được thấy ngay cả trong kiến trúc, khi bậc cuối của cầu thang trong công trình không được phạm sang cung Tử. Nhưng nếu lỡ như ta đếm tới chữ đó, thì liệu có nên đi bước nữa? “Nhất bộ nhất Kiếp” đã thể hiện những nỗ lực của công nghệ trong việc đo lường sức khỏe và sinh mệnh con người; nơi mà cho dù những điều tưởng chừng nhỏ nhặt, nhưng chỉ cần lệch đi một chút cũng có thể tạo ra sự thay đổi mà ta không lường trước được.

“Chơi” Với Công Nghệ

Tại Futile Devices, các tác phẩm là sự “tinh” trong công nghệ. “Tinh” không phải là “tinh thông” mà là “tinh gọn”, “tinh giản” các chức năng phụ tồn tại một cách thừa thải bên trong các thiết bị công nghệ hiện đại. Gia Khang cho rằng tính tinh tế của công nghệ vốn phải được ưu tiên giờ đây không còn nữa, dẫn đến sự hao tốn tài nguyên và môi trường: “Đây là điều mình rất là nhớ về […] thuở thập niên 90 – đầu 2000, khi công nghệ mang rất nhiều niềm vui, sự tò mò và khao khát được ‘làm’ công nghệ”. Sự tinh gọn đó, ta có thể thấy ở đồ chơi và giữa chúng với các tác phẩm, lại có một điểm chung: sự giới hạn về tính năng. Qua đó, các tác phẩm có thể tập trung vào việc tạo cảm giác gắn kết ký ức sâu sắc với người xem. Trong trưng bày, “món đồ chơi” cuối cùng là tác phẩm “MCG+01-02-015” của Hà Châu Bảo Nhi – một tập hợp những hình dạng ngôi sao sáng trắng rải rác và xa nhau.

Dưới hình dạng của những hành tinh trong một vũ trụ xa xôi, tách biệt, các giọng nói với nội dung đời thường nhưng gắn liền với ký ức hàng ngày của chúng ta thốt lên một cách bất ngờ. Đó là những câu hỏi về bữa ăn hay tiếng gọi của anh giao hàng. Nhưng khác với sự vô nghĩa âm thầm của “your secret is safe with me”, những lời nói của vũ trụ “MCG+01-02-015” khi đem ra ngoài ngữ cảnh lại không còn mang ý nghĩa nào cả. Tất cả câu nói thốt lên không theo trật tự nào và không hề có sự tương tác nào với nhau. Với cách tiếp cận hóm hỉnh, tác phẩm không đưa ra bất kỳ câu trả lời nào mà chỉ đơn thuần là những câu nói tồn tại và biến mất.

Từ Đồng Điệu Trong Suy Nghĩ Đến Hợp Tác

Mỗi tác phẩm tại trưng bày đều mang tính gợi mở mà giám tuyển cho rằng là “để ta bóc tách một cách chậm rãi các lớp lang phức tạp của đời sống con người với công nghệ […] [mà ta lấy làm] đương nhiên trước những tiện lợi và công năng mà các thiết bị và ứng dụng mang lại”. Từ đó, các tác phẩm gợi cho ta tìm thấy những gì mới mẻ và khác biệt – điều mà tập thể nghệ sỹ đang hướng tới trong tìm kiếm giá trị ngay cả ở những thứ nhỏ bé nhất, để rồi đặt ra cho người xem câu hỏi: “Liệu chúng ta có thể dùng công nghệ như một phương tiện để suy tư, thay vì chỉ để sử dụng?”

Từ những cá nhân riêng lẻ cùng suy nghĩ thành một tập thể với hy vọng thành lập chương trình lưu trú nghệ sỹ, Futile Devices Collective gửi gắm cho người xem một cái nhìn mới vào nơi những điều tuy kỳ lạ nhưng quen thuộc. Đó là một nơi mà Nhi Phan cho rằng “các tác phẩm dù ở hình thái hoàn thiện hay những ý tưởng vừa được sinh ra đều không bao giờ thực sự đứng yên, mà liên tục thay đổi trong mối tương quan giữa bản thân [tác phẩm], nghệ sỹ, và theo đó là những khán giả đến xem triển lãm”.

Thực hiện: Khoa Dương