Xin chào! Xin mời đội ngũ VAC chia sẻ với độc giả về quá trình ra đời và mục tiêu hiện tại của tổ chức.

Sophie Huang (SH): VAC được sáng lập bởi ông Muchun Niu, một nhà sưu tập nghệ thuật người Mỹ gốc Á. Niềm đam mê của ông đối với nghệ thuật hiện đại và đương đại Việt Nam nảy sinh từ truyền thống sưu tập của gia đình và kinh nghiệm giao thoa văn hóa cá nhân. VAC chính thức đi vào hoạt động tại Hà Nội vào đầu năm 2023, là một tổ chức phi lợi nhuận định hướng nghiên cứu với sứ mệnh hỗ trợ, tôn vinh và giới thiệu nghệ thuật Việt Nam trên trường quốc tế. Sáng kiến tổng quát của VAC bao gồm chương trình “LAUNCH”, dự án nghiên cứu lưu trữ “ARTIFACT”, và một bộ sưu tập được giám tuyển kỹ lưỡng mở rộng từ các bậc thầy hiện đại đến các nghệ sỹ mới nổi. 

Muchun Niu (MN): Hiện nay VAC tập trung vào mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái lành mạnh và bền vững, tạo điều kiện cho nghệ sỹ, giám tuyển, nhà văn, và những người làm công tác sáng tạo phát triển mạnh mẽ. Sáng kiến “ARTIFACT” có vai trò quan trọng trong việc khuếch đại tiếng nói Việt Nam, bảo tồn di sản phi vật thể, và khơi mở đối thoại xuyên biên giới và thế hệ. Trong đó, chúng tôi đã xuất bản “ARTIFACT” – một ấn phẩm bán niên tam ngữ Việt-Trung-Anh, thành hình nhờ các nhà sáng tạo Việt và bạn bè quốc tế. Số “ARTIFACT” đầu tiên đã ra mắt tại Triển lãm Kiến trúc Venice Biennale 2025, và số thứ hai với chủ đề “Di Cư, Uyển Chuyển, Vững Bền” sẽ được giới thiệu tại West Bund Thượng Hải vào tháng 11 năm 2025.  Bên cạnh đó, “LAUNCH” cũng hỗ trợ các nghệ sỹ mới nổi thông qua các chương trình lưu trú và hoạt động bổ trợ, còn bộ sưu tập của quỹ thì bắc cầu nghệ thuật lịch sử với đương đại. Tất cả những nỗ lực này đều nhằm định vị và nêu bật nghệ thuật Việt Nam trên thế giới, thúc đẩy sự công nhận và đối thoại rộng lớn hơn.

Hãy bàn về chương trình lưu trú “LAUNCH” của VAC. Đội ngũ tuyển chọn nghệ sỹ ở nhiều lĩnh vực khác nhau, từ hội họa, nghệ thuật thị giác cho đến nghệ thuật trình diễn. Chương trình này có điểm gì khác so với các chương trình lưu trú nghệ sỹ hoặc xưởng thực hành tại Việt Nam hiện nay?

MN: Chúng tôi ưu tiên những tác phẩm tạo ra ngôn ngữ nghệ thuật và vi thế giới độc đáo, có tiềm năng tác động văn hóa thật ý nghĩa, và đóng góp vào sự phát triển không ngừng của nghệ thuật Việt Nam. Những dự án phù hợp với sứ mệnh khuếch đại tiếng nói Việt Nam ra toàn cầu và thúc đẩy gắn kết cộng đồng được chúng tôi đặc biệt coi trọng. 

Khác với nhiều chương trình lưu trú truyền thống, “LAUNCH” cung cấp một nền tảng đa diện tích hợp lưu trú với các hoạt động triển lãm, workshop, tọa đàm, chiếu phim và học bổng. Chương trình này tạo ra một môi trường hợp tác và liên ngành giúp các nghệ sỹ tự do thử nghiệm, kiến tạo các đối thoại ý nghĩa, và kết nối với cộng đồng địa phương lẫn quốc tế.

SH: Vị thế rất độc đáo của VAC là hỗ trợ các nghệ sỹ bằng cách cung cấp một nền tảng định hướng nghiên cứu hướng về cộng đồng, khuyến khích thử nghiệm lẫn hợp tác. Chương trình lưu trú của chúng tôi không chỉ mang lại cho nghệ sỹ thời gian và không gian chuyên biệt để phát triển tác phẩm, mà còn tạo cơ hội để họ tương tác với đồng nghiệp, giám tuyển và công chúng thông qua các triển lãm, tọa đàm và xưởng thực hành. Hơn nữa, cam kết xây dựng mối quan hệ dài hạn của VAC cho phép chúng tôi hỗ trợ nghệ sỹ ở nhiều giai đoạn khác nhau trong sự nghiệp, và sưu tập các tác phẩm ghi dấu tiến trình phát triển thực hành của họ.

Anh chị có thể chia sẻ một kỷ niệm hay ý tưởng nào mà đội ngũ giám tuyển đã trao đổi với nghệ sỹ, giúp họ có sự chuyển mình đáng kể trong quá trình sáng tạo hay trong thành quả cuối cùng không?

SH: Cách tiếp cận của chúng tôi về cơ bản là các cuộc đối thoại hữu cơ, liên tục. Chúng tôi ưu tiên những cuộc trò chuyện gần gũi, thân mật, giúp nghệ sỹ nhận được phản hồi mỗi khi có nhu cầu. Mục tiêu của chúng tôi không phải là tổ chức những buổi phê bình có cấu trúc định sẵn, mà tạo ra một môi trường tương hỗ để các ý tưởng có thể phát triển và tiến hóa tự nhiên. Chúng tôi tin rằng tự thân quá trình cũng quan trọng không kém kết quả cuối cùng.

Một ví dụ điển hình là dự án của Mai Tạ: không chỉ đơn thuần mời các cộng sự như Nhi Lê, Mr.Bambii và Liên Phạm, cô tiếp cận dự án theo hướng giám tuyển toàn diện. Đáng chú ý hơn, cô đã đưa tác phẩm của Liên Phạm vào khuôn khổ triển lãm dựa trên kết nối ý niệm sâu sắc giữa hai người, biến triển lãm thành một tuyên ngôn nghệ thuật trọn vẹn.

Đội ngũ giám tuyển của chúng tôi luôn nhấn mạnh việc trao quyền nghệ sỹ dẫn dắt thực hành nghệ thuật của họ. Chúng tôi hỗ trợ chứ không chỉ đạo. Cho đến nay, các nghệ sỹ hợp tác với chúng tôi đều rất cởi mở trong việc trao đổi ý tưởng, tiếp nhận các gợi ý nhưng vẫn giữ được quyền tự quyết những gì phù hợp với tầm nhìn của họ.

Tôi đặc biệt ấn tượng với chương trình lưu trú đầu tiên của VAC, với sự góp mặt của Trịnh Cẩm Nhi và khách mời Hà Ninh Phạm. Triển lãm cuối kỳ đã trưng bày 30 bức tranh và hai cuốn nhật ký ghi lại trao đổi hằng ngày của họ trong suốt 30 ngày liên tiếp. Khi tổ chức thử nghiệm mô hình một nghệ sỹ lưu trú làm việc cùng một nghệ sỹ khách mời, đâu là những thành tựu hoặc kết quả quan trọng nhất nảy sinh từ hành trình này?

MN: Chúng tôi chủ động tạo ra một mô hình hợp tác linh hoạt và có sự xúc tiến của nghệ sỹ. Họ có thể mời bất kỳ nghệ sỹ khách mời nào theo ý muốn. Những người này có thể không ở chung địa điểm lưu trú nhưng vẫn có thể tham gia tích cực vào quá trình làm việc và hoàn thiện tác phẩm cùng với nghệ sỹ chính, đề xuất các dự án có sự giao thoa ý nghĩa với tác phẩm chủ đạo.

Chương trình lưu trú khai mạc với Trịnh Cẩm Nhi và Hà Ninh Phạm đã chứng minh rằng hợp tác có thể làm sâu sắc thêm thực hành nghệ thuật và tạo ra các tác phẩm năng động, đa tầng. Họ đã ấp ủ một ý tưởng sáng tạo chung từ lâu nhưng chưa bao giờ có dịp thực hiện. Trong một lần trò chuyện với Sophie, Nhi đã nhắc đến ý tưởng này và Hà Ninh nhận ra đấy là thời điểm hoàn hảo để biến tầm nhìn hợp tác thành hiện thực. Điều này cho thấy cách tiếp cận của chúng tôi ưu tiên tinh thần sẵn sàng và sự hòa hợp trong thực hành của các nghệ sỹ.

VAC cũng đã hỗ trợ các dự án độc lập của các nhà nghiên cứu như Đỗ Tường Linh và Mai Hưng Trung. Quá trình giao tiếp giữa VAC và các nhà thực hành nghệ thuật này diễn ra như thế nào?

SH: VAC giao tiếp với các giám tuyển và đối tác sáng tạo như Đỗ Tường Linh và kiến trúc sư Trung Mai dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau, tầm nhìn chung, và đối thoại liên tục. Chúng tôi trân trọng những sự hợp tác này bởi tính thiết yếu cho việc nuôi dưỡng và duy trì hệ sinh thái nghệ thuật Việt Nam. Chúng tôi tin rằng xây dựng một bộ sưu tập không chỉ đơn thuần là mua tác phẩm nghệ thuật mà còn là gắn kết chặt chẽ với cộng đồng và đóng góp vào một hệ sinh thái lành mạnh, tương trợ, nơi các nghệ sỹ, giám tuyển, nhà văn và người làm sáng tạo có thể cùng nhau phát triển và thành công. 

Trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023, chúng tôi đã hợp tác với kiến trúc sư Trung Mai trong dự án “Hanoi Adhoc: Grid” tại Nhà máy xe lửa Gia Lâm cũ. Dự án nảy sinh từ cách tiếp cận triết lý chung về nghiên cứu và bảo tồn văn hóa. Tại thời điểm đó, chúng tôi cảm thấy sức cộng hưởng mạnh mẽ với công trình của Hanoi Adhoc, đặc biệt trong việc khám phá các giao điểm của nghệ thuật và kiến trúc.

Nhà máy xe lửa Gia Lâm đã trở thành một hiện vật sống – một không gian thách thức các quy ước bảo tàng truyền thống. Khác với các di tích lịch sử thông thường, đây là một không gian công nghiệp đang hoạt động với tầng tầng lớp lớp ý nghĩa lịch sử và đương đại. Chúng tôi đã nhận ra cơ hội kiến tạo một triển lãm dựa trên tư liệu lưu trữ, cho phép khách tham quan tương tác với các tài liệu nghiên cứu đồng thời trải nghiệm “nhịp thở” trong môi trường sống động của nhà máy. Dự án là hình mẫu cho niềm tin của chúng tôi rằng các hiện vật không phải là đối tượng tĩnh mà là những không gian động chan chứa ký ức, chức năng, và những đối thoại văn hóa liên hồi. 

Bên cạnh các dự án biệt vị như trên, chúng tôi đã thiết kế sáng kiến Học bổng ngắn hạn để tạo cơ hội cho nghệ sỹ và giám tuyển từ nhiều nơi mở rộng nghiên cứu, diễn ngôn và hiểu biết đa văn hóa. Trọng tâm cách tiếp cận này rất đơn giản: chúng tôi tin rằng nghệ thuật Việt Nam xứng đáng được đại diện mạnh mẽ và thấu đáo trên thế giới. Bằng cách hỗ trợ giám tuyển thực hiện nghiên cứu tại Việt Nam và phát triển triển lãm ở nước ngoài, chúng tôi đang tích cực đóng góp vào một diễn ngôn nghệ thuật năng động, kết nối toàn cầu hơn.

Các dự án giám tuyển của Đỗ Tường Linh là một ví dụ tuyệt vời cho cách tiếp cận này. Công việc của cô tập trung vào việc mang lại sự tiếp xúc quan trọng cho nghệ sỹ Việt Nam trên trường quốc tế, cụ thể là tại New York. Chúng tôi đã có cơ hội hỗ trợ công việc nghiên cứu và cung cấp một nền tảng phù hợp với tầm nhìn giám tuyển của cô qua triển lãm “Bảy nổi ba chìm” tại Bảo tàng Nghệ thuật Hessel, Bard College, Annandale-on-Hudson, New York. Sự hỗ trợ của chúng tôi dành cho các giám tuyển như Tường Linh không dừng lại ở một dự án đơn lẻ. Chúng tôi xem xét toàn bộ tiểu sử giám tuyển của họ, quỹ đạo nghề nghiệp và tiềm năng tạo ra những trình bày nghệ thuật Việt Nam đầy sắc thái, giàu ngữ cảnh. Đây không đơn thuần là tạo ra triển lãm, mà còn là phát triển các trao đổi văn hóa có ý nghĩa và tạo dựng tên tuổi cho các thực hành nghệ thuật Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu.

Sự hợp tác thường là hai chiều. Các giám tuyển và nhà nghiên cứu như Tường Linh và Trung Mai đã giúp đỡ chúng tôi rất nhiều. Bản thân tôi và toàn bộ đội ngũ cũng vô cùng cảm kích sự hỗ trợ của họ trong suốt chặng đường vừa qua.

Từ trước khi chính thức ra mắt đến nay, VAC đã có những quan sát gì về bối cảnh nghệ thuật Việt Nam, và kế hoạch sắp tới của tổ chức cho các chi nhánh tại Thượng Hải và New York là gì?

SH: Thông qua các chuyến thăm xưởng, phỏng vấn, và nghiên cứu chuyên sâu, chúng tôi thấy được một nền nghệ thuật Việt Nam năng động và sôi nổi, tràn trề năng lượng sáng tạo và quy tụ nhiều nghệ sỹ trẻ nhiệt huyết. Họ không ngần ngại đổi mới mà vẫn gắn kết sâu sắc với di sản văn hóa dân tộc và thực hành đương đại toàn cầu. Chúng tôi nhận thấy tiềm lực phát triển và kết nối lâu dài và lớn mạnh, đặc biệt trong việc nuôi dưỡng các hệ thống hỗ trợ có cấu trúc tốt hơn, mở rộng các nền tảng  giao lưu liên vùng và quốc tế, cũng như tăng cường tài liệu dễ tiếp cận và diễn ngôn phê bình.

MN: Hiện tại, VAC Thượng Hải và New York đóng vai trò văn phòng liên lạc để tổ chức trao đổi đa văn hóa và mở rộng phạm vi tiếp cận của nghệ thuật Việt Nam. Các chi nhánh này sẽ giúp kết nối nghệ sỹ Việt Nam với khán giả, thị trường và các tổ chức quốc tế, thúc đẩy đối thoại và hợp tác từ Việt Nam ra thế giới. Thông qua những sáng kiến này, VAC đặt mục tiêu đóng góp vào việc xây dựng một nền tảng toàn cầu cho nghệ thuật hiện đại và đương đại Việt Nam. Chúng tôi hiện đang xây dựng một loạt chương trình mới sẽ khởi động ở Bắc Mỹ vào năm 2026. Hãy theo dõi VAC để biết thêm chi tiết nhé!

Cảm ơn đội ngũ rất nhiều, và chúng tôi mong chờ các dự án tương lai của VAC!

Thực hiện: Trao