Tôi rời Việt Nam trên một chuyến bay trước ngày lễ Giáng Sinh, năm đó tôi vừa bước qua tuổi hai mươi. Trong sương sớm, thành phố vẫn còn ngủ yên, nhưng trái tim tôi thổn thức bởi lẽ biết bao giờ trở lại. Cũng như những người di dân đến nước Mỹ từ các vùng đất khác nhau trên thế giới, tôi mang theo một hành trang ký ức của quê hương; nhiều năm về sau, hành trang này là một vốn quý giúp tôi trưởng thành và định hình bản thân phải sống ra sao và trở thành một nghệ sỹ như thế nào tại mảnh đất mới này. Trong hơn hai mươi năm dạy bộ môn Nhiếp ảnh, tôi thường thấy lại hình ảnh thuở ban đầu của mình với từng sinh viên theo học, đặc biệt là những sinh viên có nguồn gốc di dân.

Với tôi, hình ảnh là một tấm gương soi, một khung cửa sổ, và mỗi tác phẩm nhiếp ảnh là một bức tự họa, ẩn chứa nhân sinh quan và lịch sử bản thân của nhiếp ảnh gia. Đây cũng là phương tiện hữu ích trong đời thường để mỗi cá nhân thể hiện, học hỏi và kết nối. Cũng từ tính chất đặc biệt này,  tôi có sự tương giao với những nhiếp ảnh gia người Mỹ gốc Việt xuất chúng, trong đó có Phạm Thị Hạnh và Nguyễn Hân. Trong lĩnh vực nghệ thuật và giáo dục ở Hoa Kỳ, tác phẩm của họ là những viên kim cương lấp lánh ánh sáng từ hai nguồn cội, Đông và Tây.

PHẠM THỊ HẠNH – CƠ THỂ TRONG CUỘC NỔI DẬY

Trong triển lãm cá nhân “Một phụ nữ Việt Nam: Cơ thể trong cuộc nổi dậy” tại Bảo tàng nghệ thuật Fukuoka tại Nhật bản năm 1996, Phạm Thị Hạnh dùng chữ “Amerikkka” trong tuyên ngôn nghệ sỹ để gọi nước Mỹ. Tính cách thẳng thắn và can đảm của nghệ sỹ này đã hấp dẫn và thúc đẩy tôi tìm hiểu sâu thêm về bà. Phạm Thị Hạnh cùng gia đình rời Sài Gòn trong những ngày cuối của chiến tranh, định cư tại Quận Cam và theo học bộ môn nhiếp ảnh tại đại học California State University Fullerton. Sự nghiệp sáng tác của bà bao gồm chân dung tự họa, sắp đặt và trình diễn, là tiếng gào thét và tranh đấu cho thân phận, bắt nguồn từ tuổi thiếu niên trong sáng đã bị tước đoạt bởi bạo lực và chiến tranh. Phạm dùng chính hình ảnh và cơ thể của mình để làm chất liệu sáng tác nhằm thoát khỏi sự lệ thuộc và để đạt được tự do tuyệt đối.

Tác phẩm được biết đến và tiêu biểu nhất của bà mang tên “Chân dung tự chụp / Tóc / Ống điếu”, chụp vào tháng 4 năm 1984 khi bà 30 tuổi và sau 9 năm định cư tại Hoa Kỳ. Trong loạt chân dung chụp bằng phim 4×5 này, bà mang những chiếc áo dài đen và trắng, tái hiện lại thời hoa niên ở Sài Gòn. Bà nói rằng mọi chi tiết đều được tính toán kỹ lưỡng và phải mất một thời gian dài để hoàn thành việc chụp. Ở bức chân dung cuối cùng, Phạm mặc chiếc áo dài nữ sinh trắng, tóc xõa ngang lưng, trên tay cầm một cái ống điếu với đôi mắt đầy chất vấn. Dùng ngôn ngữ cơ thể và biểu tượng, xâu kết lịch sử bản thân và nghệ thuật, Phạm Thị Hạnh đặt ra câu hỏi “Tôi là ai trong 4.000 năm tiến triển?” Với cái ống điếu của nam nhi trên tay, bà cũng thách thức người xem về quan niệm nữ tính truyền thống và sự thụ hưởng khoái lạc chỉ dành riêng cho đàn ông.

Tác phẩm “Chân dung tự chụp / Tóc / Ống điếu” là một tuyên ngôn táo bạo đại diện cho phụ nữ người Mỹ gốc Việt, đặc biệt cho giới nữ đồng tính và chuyển giới. Đây là sự nổi loạn có chủ đích và cần thiết trong quá trình tái tạo hình ảnh bản thân và khẳng định giới tính. Dù tác phẩm của Phạm Thị Hạnh nhận được sự tưởng thưởng trong thế giới nghệ thuật và nằm trong các bộ sưu tập danh giá trên thế giới, bà vẫn không được sự công nhận và hưởng ứng từ cộng đồng của mình tại Quận Cam. Trên đỉnh cao của sự nghiệp – là nghệ sỹ gốc Việt đầu tiên thành danh ở Mỹ – cuối thập niên 1990 bà rút khỏi thế giới nghệ thuật và chọn đời sống ẩn tu. Trong một lần thăm hỏi năm 2010, khi cố nghệ sỹ Dinh Q. Lê (1968–2024) hỏi Phạm rằng bà có còn sáng tác sau khi xuất gia, nghệ sỹ này trả lời rằng một khi đã là nghệ sỹ, bạn sẽ suốt đời sáng tác. Hiện tại dù đang trải qua những vấn đề sức khỏe, bà vẫn viết đều đặn. Toàn bộ tác phẩm và bài viết của Phạm Thị Hạnh sẽ được bảo tàng Smithsonian tại Washington DC trưng bày cho công chúng trong nay mai.

NGUYỄN HÂN – TIẾNG THƠ TRONG TÁC PHẨM

Trở lại California sau một kỳ nghỉ hè đầy thú vị tại Việt Nam, tôi đến thăm studio của nhiếp ảnh gia Nguyễn Hân tại thành phố duyên hải San Diego, cách Quận Los Angeles chừng 100 dặm về hướng Nam. Đây là một nhiếp ảnh gia tài hoa và kín đáo, một trong số ít nghệ sỹ trên thế giới áp dụng kỹ thuật không dùng máy ảnh để tạo ra tác phẩm. Sau khi định cư ở Mỹ vào năm 1975, Nguyễn Hân chuyển từ khoa Báo chí qua học bộ môn Nhiếp ảnh nghệ thuật tại Cao đẳng cộng đồng San Diego. Nếu tác phẩm của Phạm Thị Hạnh là âm vang thì tác phẩm của Nguyễn Hân là mặt hồ lặng phản chiếu nội tâm.

Trong loạt tác phẩm “Nhật Thực”, ông ngồi hàng giờ như một thiền sư vẽ tỉ mỉ từng ô nhỏ nhiều màu trên giấy ảnh, và từ vô số những phần tử li ti này thành tạo thành mặt trời. Nguyễn Hân thường dùng cây cỏ trong vườn và chính cơ thể của mình để làm tác phẩm. Vốn xuất thân từ một gia đình chuyên về thời trang, ông khéo léo áp dụng các kỹ thuật truyền thống học được từ nghề gia đình. Ông sử dụng phẩm nhuộm và họa tiết vải để tạo ra hiệu ứng hình ảnh trong mỗi bức ảnh. “Dáng” là một loạt tác phẩm mô tả cơ thể nam giới được tạo ra bằng một chiếc máy ảnh lỗ kim – được biết đến như tổ tiên của chiếc máy ảnh hiện đại. Các tác phẩm của ông yên bình như một bài thơ thiền: thanh nhã và cuốn hút đến lạ lùng, gợi nhớ đến Huế – thành phố nơi ông sinh ra.

THAY CHO LỜI KẾT –  NHIẾP ẢNH ĐẸP NHƯ CÂU CA DAO BUỒN

Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều!
(Ca dao Việt Nam)

Giống như tôi thuở đôi mươi mang theo hành trang ký ức lên máy bay, nghệ sỹ Phạm Thị Hạnh và Nguyễn Hân đã dùng chính nhiếp ảnh để xây dựng lại thế giới nội tâm sau chiến tranh và di cư. Họ là những hình ảnh phản chiếu không chỉ của cá nhân tôi, mà còn của biết bao sinh viên di dân mà tôi đã từng giảng dạy. Tác phẩm của họ không chỉ là tuyên ngôn cá nhân hay sự nổi loạn mang tính nghệ thuật, mà còn là bài học quý giá nhất: Nhiếp ảnh chính là một tấm gương soi trung thực, giúp mỗi người thấy được mình, kết nối với những mảnh vỡ lịch sử, và cuối cùng tạo ra sắc thái riêng từ chính những nguồn cội khác biệt của mình. Phạm Thị Hạnh dùng sự nổi loạn để khẳng định nữ quyền và bản ngã, Nguyễn Hân dùng sự tĩnh lặng để vẽ nên vũ trụ. Dù là sự bùng nổ của phản kháng hay sự lắng đọng của thiền vị phương Đông, cả hai nghệ sỹ đều này đã dùng nghệ thuật để biến ký ức thành tài sản quý giá. Họ đã chứng minh rằng ánh sáng rọi chiếu từ cội nguồn Đông và Tây không hề triệt tiêu nhau mà cùng hòa quyện, tạo nên những viên kim cương nghệ thuật đa diện, rực rỡ và bền vững giữa lòng văn hóa Mỹ.

Thực hiện: Brian Doan.