“Có một niềm vui nơi rừng sâu không lối mòn,
Có một cơn hoan lạc bên bờ vắng lặng,
Có một cộng đồng, nơi không ai xâm nhập,
Bên biển sâu, nơi tiếng sóng là nhạc reo.
Tôi không yêu con người ít đi,
Chỉ là tôi yêu Thiên nhiên nhiều hơn.”

— Lord Byron

Sau triển lãm “Mê Lộ” đậm đặc biểu tượng và chuyển dụng hình ảnh, Nguyễn Trần Cường quay trở lại với một đề tài tưởng chừng quen thuộc hơn, thậm chí giản dị: thiên nhiên. Nhưng “Thiên nhiên là nhà” không phải là một bước rẽ sang phong cảnh, cũng không phải là sự “lặng lẽ” của một họa sỹ sơn mài đã đi qua hơn hai thập kỷ lao động bền bỉ. Trái lại, đây là một triển lãm đầy năng lượng, nơi thiên nhiên không còn là đối tượng để nhìn, mà là không gian để trú ngụ. 

Ngay từ những bước đầu tiên trong không gian triển lãm, người xem không bị dẫn dắt bởi một cao trào thị giác rõ rệt. Không có những va chạm biểu tượng, không có những xếp chồng văn hóa Đông – Tây như trước. Thay vào đó là một cảm giác chậm lại: những bề mặt xanh nhiều sắc độ, những vòm lá xếp lớp, những khoảng sáng mỏng như hơi thở. Sơn mài ở đây không còn mang dáng vẻ của một kỹ thuật cần được “phô diễn”, mà trở thành một thứ ngôn ngữ tự nhiên – thứ ngôn ngữ chỉ hiện ra khi người nghệ sĩ đủ kiên nhẫn để không cần nói gì thêm.

Việc Nguyễn Trần Cường tạm rời bảng màu đỏ son, then đen quen thuộc để đi sâu vào một phổ xanh rộng và phức tạp là một lựa chọn đáng chú ý. Màu xanh trong “Thiên nhiên là nhà” không đơn thuần là màu của cây cối, mà là màu của độ sâu: xanh của rêu, của bóng lá, của những khoảng không ẩm ướt nơi ánh sáng chỉ vừa kịp chạm tới. Xen kẽ trong đó là sắc trắng vỏ trứng, không nhằm tạo tương phản, mà để giữ cho bề mặt tranh một trạng thái cân bằng mong manh – như thể mọi thứ đều có thể tan vào nhau nếu nhìn quá lâu.

Ở đây, thiên nhiên bắt đầu từ sự nhìn, nhưng không dừng lại ở thị giác. Người xem nhanh chóng nhận ra mình đang được mời gọi chạm – không phải bằng tay, mà bằng cảm xúc, bằng trái tim. Chạm vào hơi ẩm của một mùa đang chuyển. Chạm vào cơn gió vừa thoáng qua trên vòm lá. Chạm vào nguồn sáng đang khẽ soi vạn vật. Những bức tranh không kể chuyện, không dựng cảnh, mà mở ra những trạng thái: trạng thái của lắng nghe, của hiện diện, của một nhịp sống thật chậm, thật nhẹ nhàng.

Ẩn dưới những lớp sơn mài ấy là một khu vườn không hoàn toàn thuộc về thế giới bên ngoài. Đó là một khu vườn nửa thực nửa mơ, nơi hàng trăm loài cây cỏ và sinh vật li ti náu mình dưới lớp rêu, nơi các mạch gạch, vết nứt dần hé lộ những trầm tích của thời gian. Quá trình “sơn” và “mài”, vốn là cốt lõi của sơn mài truyền thống, ở đây trở thành một phép ẩn dụ rõ rệt cho ký ức: mỗi lớp hiện ra đều mang theo dấu vết của những lớp đã mất, những gì bị che khuất nhưng chưa bao giờ biến mất hoàn toàn.

Chính trong sự lắng ấy, người nghệ sĩ dần hiện diện, không trực diện mà ẩn mình sau các lớp “mài”. Lặng – dường như là bản tính xuyên suốt trong thực hành nghệ thuật của anh, như chính anh, là chính anh. Anh không đối thoại với thiên nhiên bằng những tuyên bố lớn, mà bằng những cuộc trò chuyện rất khẽ, diễn ra mỗi ngày trong khu vườn tâm tưởng của chính mình. Thiên nhiên vì thế không phải là một nơi để trốn chạy, mà là một nơi để nương náu, nơi người nghệ sỹ lắng nghe và đối thoại với chính mình thông qua chất liệu, là nhà.

Với hơn hai mươi lăm năm thực hành sơn mài, Nguyễn Trần Cường đã đi qua đủ lâu để không còn cần chứng minh kỹ thuật, cũng không cần khẳng định vị trí của mình trong dòng chảy sơn mài Việt Nam. Điều còn lại trong “Thiên nhiên là nhà” là một thứ rất khó gọi tên: một cảm giác thân thuộc, chậm rãi, nơi người xem có thể dừng lại, nhìn lâu, và cho phép bản thân trôi vào những nhịp điệu khác của thời gian. Không có một statement nào được đưa ra để “giải thích” tác phẩm, và có lẽ cũng không cần thiết. Sơn mài của Nguyễn Trần Cường ở đây tự thân đã là một lời mời: mời nhìn, mời cảm nhận. Đứng trước mỗi tác phẩm, người xem như tìm lại được những kỷ niệm, những câu chuyện của chính mình. 

Và khi rời khỏi không gian triển lãm, điều đọng lại không hẳn là hình ảnh của một khu vườn cụ thể, mà là một cảm giác về một nơi chốn – nơi ta có thể tạm thời náu nương khỏi những ồn ào, để nhận ra rằng thiên nhiên, rốt cuộc, không ở đâu xa hơn chính khả năng lắng nghe và cảm nhận của mỗi người. 

Thiên nhiên là nhà.

Nội dung: Nara M.